तानेवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् । उवाच बाढं गच्छध्वं मया सार्धं यथेप्सितम् ।। ७.१०८.
असे सांगून काकुत्स्थाने सर्व भालू आणि वानरांना सांगितले — 'ठीक आहे, तुम्ही माझ्यासोबत जसे हवे तसे जा.'
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टोतरशततमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकीच्या आदिकाव्यात, श्रीमद् रामायणातील उत्तरकांडाचा शंभर आठवा सर्ग संपला.
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ।। ७.१०९.
रात्र संपली आणि सकाळ झाली, तेव्हा मोठ्या छातीचा, कीर्तीमान, कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांचा रामाने पुरोहिताला बोलावले.
अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः । वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे ।। ७.१०९.
अग्निहोत्राचा यज्ञ पुढे जाऊ दे, तो तेजाने उजळत आहे आणि ब्राह्मणांसह आहे; वाजपेयाचा छत्रही मोठ्या मार्गावर शोभा देत जाऊ दे.
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः । चकार विधिवद्धर्मं महाप्रास्थानिकं विधिम् ।। ७.१०९.
मग तेजस्वी वसिष्ठाने सर्व विधी पूर्णपणे, नियमाप्रमाणे, महाप्रास्थानिक विधी केला.
ततः सूक्ष्माम्बरधरो ब्रह्ममावर्तयन्परम् । कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययावथ ।। ७.१०९.
मग सूक्ष्म वस्त्र घालून, श्रेष्ठ ब्रह्मस्तोत्र म्हणत, हातात कुश घेत, नमस्कार करून निघाला.
अव्याहरन्क्वचित्किञ्चिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि । निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमान इवांशुमान् ।। ७.१०९.
त्याने कुठेही काही बोलले नाही, हालचाल न करता, मार्गावर आनंदही नव्हता; तो त्या घरातून सूर्याप्रमाणे तेजाने निघून गेला.
रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीरपाश्रिता । सव्ये तु ह्रीर्महादेवी व्यवसायस्तथाग्रतः ।। ७.१०९.
रामाच्या उजव्या बाजूला कमळांसह लक्ष्मी आश्रय घेत होती; डाव्या बाजूला महादेवी ह्री होती; आणि समोर निर्धार उभा होता.
शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतमुत्तमम् । तथा ऽ ऽयुधानि ते सर्वे ययुः पुरुषविग्रहाः ।। ७.१०९.
अनेक प्रकारचे बाण आणि उत्तम, ताणलेले धनुष्य, तसेच सर्व शस्त्रे, मानव रूप घेऊन पुढे गेली.
वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी । ओङ्कारो ऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ।। ७.१०९.
वेद ब्राह्मण रूपात, सर्वांचे रक्षण करणारी गायत्री, ॐ आणि वषट् हे सर्व रामाच्या मागे निष्ठेने चालले.
ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः । अन्वगच्छन्महात्मानं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।। ७.१०९.
महान ऋषी आणि पृथ्वीवरील सर्व देव, त्या महान आत्म्याच्या मागे, उघड्या स्वर्गद्वाराकडे गेले.
तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः । सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिङ्कराः ।। ७.१०९.
राम जात असताना, अंतःपुरातील स्त्रिया, वृद्ध, मुले, दासी आणि सर्व प्रकारचे सेवक त्याच्या मागे चालले.
सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं गतिमुपागम्य साग्निहोत्रमनुव्रतः ।। ७.१०९.
भरत आणि शत्रुघ्न, अंतःपुरासह, रामाच्या मार्गावर पोहोचून, अग्निहोत्रात निष्ठावान राहून पुढे गेले.
ते च सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः समागताः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुर्महामतिम् ।। ७.१०९.
ते सर्व महान आत्मे, अग्निहोत्रासह, पुत्र आणि पत्नींसह एकत्र जमले आणि बुद्धिमान काकुत्स्थाच्या मागे चालले.
मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्रपशुबान्धवाः । सर्वे सहानुगा राममन्वगच्छन्प्रहृष्टवत् ।। ७.१०९.
मंत्री, सेवकांचे समूह, पुत्र, जनावरं आणि नातेवाईकांसह, सर्वजण आनंदाने रामाच्या मागे गेले.
ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छन्तमन्वगछंस्तं राघवं गुणरञ्जिताः ।। ७.१०९.
त्यानंतर सर्व प्रजाजन, आनंदी आणि पोषित लोकांनी वेढलेले, गुणांनी मोहित होऊन त्या राघवाच्या मागे चालले.
ततः सस्त्रीपुमांसस्ते सपक्षिपशुवाहनाः । राघवस्यानुगाः सर्वे हृष्टा विगतकल्मषाः ।। ७.१०९.
त्यानंतर, पुरुष आणि स्त्रिया, पक्षी, जनावरं आणि वाहने घेऊन, सर्वजण राघवाच्या मागे, आनंदी आणि निष्कलंक होऊन गेले.
स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे हृष्टाः पुष्टाश्च वानराः । दृढं किलकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ।। ७.१०९.
स्नान केलेले, आनंदी, पोषित आणि उत्साही सर्व वानरांनी, जोरात आनंदाचे आवाज करत, रामाला निष्ठावान राहिले.
न तत्र कश्चिद्दीनो वा व्रीडितो वा ऽपि दुःखितः । हृष्टं समुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ।। ७.१०९.
तेथे कोणीही गरीब, लाजलेला किंवा दुःखी नव्हता; सर्वजण आनंदी आणि एकत्र जमलेले होते, आणि ते अत्यंत अद्भुत होते.
द्रष्टुकामो ऽथ निर्यान्तं रामं जानपदो जनः । यः प्राप्तः सो ऽपि दृष्ट्वैव स्वर्गायानुगतो मुदा ।। ७.१०९.
रामाच्या प्रस्थानाला पाहण्यासाठी उत्सुक, जे जे लोक आले, त्यांनी रामाला पाहिल्यावर आनंदाने स्वर्गाकडे त्याच्या मागे गेले.
ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगच्छन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ।। ७.१०९.
भालू, वानर, राक्षस आणि नगरातील लोक, अत्यंत भक्तीने, लक्षपूर्वक मागे चालले.
यानि भूतानि नगरे ऽप्यन्तर्धानगतानि च । राघवं तान्यनुययुः स्वर्गाय समुपस्थितम् ।। ७.१०९.
नगरातील सर्व जीव, अगदी अदृश्य झालेलेही, स्वर्गारोहणासाठी उपस्थित असलेल्या राघवाच्या मागे चालले.
यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सर्वाणि रामगमने ह्यनुजग्मुर्हि तान्यपि ।। ७.१०९.
काकुत्स्थाला जे स्थिर किंवा चल जीव पाहत होते, त्यांनीही रामाच्या प्रवासात त्याच्या मागे गेले.
नोच्छ्वसत्तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते । तिर्यग्योनिगताश्चापि सर्वे राममनुव्रताः ।। ७.१०९.
अयोध्येत अगदी क्षणभरही श्वास उरला नव्हता; तिर्यक योनीतील सर्व जीवही रामाला निष्ठावान राहिले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः
श्रीमद्रामायणातील वाल्मीकीकृत आदिकाव्याच्या उत्तरकांडातील शंभर नववा सर्ग येथे संपला.
अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ।। ७.११०.
अर्ध योजन अंतर चालून, रघुनंदन रामाने पश्चिमेकडे वाहणारी, पवित्र जलाने युक्त अशी सरयू नदी पाहिली.
तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन्नृपः । आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः ।। ७.११०.
सर्वत्र जोरदार प्रवाहांनी भरलेली ती नदी, राम राजा आणि त्याच्या प्रजेसह त्या प्रदेशात पोहोचला.
अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः ।। ७.११०.
तेव्हा त्या क्षणी, ब्रह्मा — सर्व लोकांचे पितामह — सर्व देवता आणि महान ऋषी यांच्या सहवासात तेथे आले.
आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः । विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ।। ७.११०.
शेकडो हजारो दिव्य विमानांनी वेढलेले, स्वर्गासाठी सज्ज असलेले काकुत्स्थ जिथे उभे होते, तिथे ते आले.
दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् । स्वयम्प्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः ।। ७.११०.
आकाश दिव्य तेजाने उजळले होते, स्वतःच्या प्रकाशाने, देवांच्या तेजाने आणि पुण्यकर्म केलेल्यांच्या तेजाने ते झगमगत होते.