तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान् । पौरान्दुःखेन सन्तप्तान्वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।। ७.१०७.
भरताने हे बोलले आणि दु:खाने व्याकुळ, डोके खाली घातलेल्या प्रजाजनांना पाहून, वसिष्ठांनी त्यांना संबोधून म्हणाले.
वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर्गताः । ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ।। ७.१०७.
रामा, बघ, हे सर्व लोक तुझ्या भेटीसाठी आले आहेत; त्यांची इच्छा जाण आणि त्यांना दुःख होईल असे काही करू नकोस.
वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् । किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वा वचनमब्रवीत् ।। ७.१०७.
वसिष्ठांच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, रामाने सर्व लोकांना उभे केले आणि विचारले, 'मी काय करू?'
ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् । गच्छन्तमनुगच्छामो यत्र राम गमिष्यसि ।। ७.१०७.
तेव्हा सर्व लोक रामाला म्हणाले, 'रामा, तू जिथे जाशील तिथे आम्हीही तुझ्या मागे जाऊ.'
पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समागच्छाम सत्पथम् ।। ७.१०७.
काकुत्स्था, जर आपल्याला नगरवासीयांवर खरं प्रेम आणि अपार जिव्हाळा असेल, तर आम्ही आमच्या मुलाबाळांसह आणि स्त्रियांसह तुझ्या सोबत सद्गतीच्या मार्गावर येऊ.
तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा । वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ।। ७.१०७.
वन असो, दुर्गम प्रदेश असो, नदी असो किंवा समुद्र असो, जर तू आम्हाला सोडणार नसशील, हे स्वामी, तर आम्हा सर्वांना तू पुढे ने.
एषा नः परमा प्रीतिरेष नः परमो वरः । हृद्गता नः सदा प्रीतिस्तवानुगमने नृप ।। ७.१०७.
हे राजन, तुला सोबत जाण्यातच आम्हाला सर्वात मोठा आनंद आणि सर्वात मोठं वर मिळालं आहे; आमच्या हृदयात नेहमीच तुझ्या मागे जाण्याचीच ओढ आहे.
पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सो ऽब्रवीत् । स्वकृतान्तं चान्ववेक्ष्य तस्मिन्नहनि राघवः ।। ७.१०७.
नगरवासीयांची ठाम भक्ती रामाने मान्य केली आणि 'तसं होवो' असं म्हणून, आपल्या नियतीचा विचार करून त्याने त्याच दिवशी तसं केलं.
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् । अभिषिच्य महात्मानावुभौ रामः कुशीलवौ ।। ७.१०७.
रामाने आपल्या दोन्ही थोर मुलांना, वीर कुशाला कोसलात आणि लवला उत्तरेकडील प्रदेशात, राज्याभिषेक करून गादीवर बसवलं.
अभिषिक्तौ सुतावङ्के प्रतिष्ठाप्य पुरे ततः । परिष्वज्य महाबाहुर्मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ।। ७.१०७.
मुलांना राज्याभिषेक करून, रामाने त्यांना मांडीवर बसवलं, घट्ट मिठी मारली आणि त्यांच्या डोक्यावर वारंवार प्रेमाने चुंबन घेतलं.
रथानां तु सहस्राणि नागानामयुतानि च । दशायुतानि चाश्वानामेकैकस्य धनं ददौ ।। ७.१०७.
त्यांना प्रत्येकी हजारो रथ, दहा हजार हत्ती, दहा हजार घोडे आणि भरपूर धन दिलं.
बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ । स्वे पुरे प्रेषयामास भ्रातरौ तु कुशीलवौ ।। ७.१०७.
कुश आणि लव या दोन्ही भावांना, भरपूर रत्ने, संपत्ती आणि आनंदी, सुदृढ प्रजांनी भरलेल्या त्यांच्या स्वतःच्या नगरात पाठवलं.
अभिषिच्य सुतौ वीरौ प्रतिष्ठाप्य पुरे तदा । दूतान्सम्प्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ।। ७.१०७.
मुलांना राज्याभिषेक करून, त्यांच्या नगरात स्थिर करून, रामाने मग शत्रुघ्नाकडे दूत पाठवले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तोत्तरशततमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकीकृत, पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील एकशेपंचवीसाव्या सर्गाचा समारोप झाला.
ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः । प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि ।। ७.१०८.
रामाच्या आज्ञेने प्रेरित झालेले, वेगवान दूत लगेचच मधुरेकडे निघाले आणि वाटेत कुठेही थांबले नाहीत.
ते तु त्रिभिरहोरात्रैः सम्प्राप्य मधुरामथ । शत्रुघ्नाय यथातत्त्वमाचख्युः सर्वमेव तत् ।। ७.१०८.
ते दूत तीन दिवस-रात्र प्रवास करून मधुरेत पोहोचले आणि शत्रुघ्नाला सर्व घडलेली गोष्ट जशीच्या तशी सांगितली.
लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च । पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ।। ७.१०८.
लक्ष्मणाचा त्याग, रामाची प्रतिज्ञा, दोन्ही मुलांचा राज्याभिषेक आणि नगरवासीयांनी केलेलं अनुसरण, हे सर्व त्यांनी सांगितलं.
कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि । कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता । श्रावस्तीति पुरी रम्या श्राविता च लवस्य ह ।। ७.१०८.
विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी कुशासाठी रामाने एक सुंदर नगरी वसवली, तिला कुशावती असं नाव दिलं; लवासाठी रम्य अशी श्रावस्ती नगरी उभारली.
अयोध्यां विजनां कृत्वा राघवो भरतस्तथा । स्वर्गस्य गमनोद्योगं कृतवन्तौ महारथौ ।। ७.१०८.
राम आणि भरत या दोन्ही महाबलवानांनी अयोध्या ओसाड करून, स्वर्गप्राप्तीची तयारी केली.
एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने । विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजेति चाब्रुवन् ।। ७.१०८.
हे सर्व लवकर शत्रुघ्नाला सांगून, दूतांनी विश्रांती घेतली आणि 'लवकर चल, राजन!' असं सांगितलं.
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं कुलक्षयमुपस्थितम् । प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च पुरोधसम् ।। ७.१०८.
वंशावर येणाऱ्या भीषण संकटाची बातमी ऐकून, त्याने सर्व प्रजाजन आणि सुवर्णाने अलंकृत पुरोहिताला एकत्र बोलावलं.
तेषां सर्वं यथावृत्तमब्रवीद्रघनन्दनः । आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ।। ७.१०८.
रघुवंशातील त्या पुरुषाने सर्वांना घडलेली घटना सांगितली आणि स्वतःच्या व भावांसोबत होणाऱ्या भवितव्याबद्दलही सांगितलं.
ततः पुत्रद्वयं वीरः सो ऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः । सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ।। ७.१०८.
मग त्या शूर राजाने आपल्या दोन मुलांना अभिषेक केला; सुबाहूला मधुरा दिली आणि शत्रुघातीला वैदिशा दिली.
द्विधा कृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः । धनं च युक्तं कृत्वा वै स्थापयामास पार्थिवः ।। ७.१०८.
राजाने मधुराची सेना दोन भागांत विभागली आणि दोन्ही मुलांना योग्य संपत्ती दिली; त्यांना तिथे स्थापन केले.
सुबाहुं मधुरायां च वैदेशे शत्रुघातिनम् । ययौ स्थाप्य तदा ऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ।। ७.१०८.
सुबाहूला मधुरात आणि शत्रुघातीला वैदिशात ठेवून, राघव एकाच रथात अयोध्येकडे निघाला.
स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम् । सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरं मुनिभिः सार्धमक्षयैः ।। ७.१०८.
त्याने त्या महान आत्म्याला, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, सूक्ष्म कापड घातलेला आणि अमर ऋषींसोबत पाहिले.
सो ऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः । उवाच वाक्यं धर्मज्ञं धर्ममेवानुचिन्तयन् ।। ७.१०८.
मग तो प्रज्वलित इंद्रियांचा, हात जोडून, रामाला नमस्कार करून, धर्माचा विचार करत, धर्मज्ञाला शब्द बोलला.
कृत्वाभिषेकं सुतयोर्द्वयो राघवनन्दन । तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम् ।। ७.१०८.
राघववंशाच्या आनंदा, तुझ्या दोन मुलांना अभिषेक केल्यावर, राजा, मी तुझ्या मागे जाण्याचा निर्धार केला आहे हे जाण.
न चान्यदपि वक्तव्यमतो वीर न शासनम् । विलोक्यमानमिच्छामि मद्विधेन विशेषतः ।। ७.१०८.
शूरा, यापेक्षा काही सांगण्यासारखे नाही, ना काही आज्ञा; मी तुला माझ्यासारखा मानावे अशी इच्छा आहे.
तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः । बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वाक्यमुवाच ह ।। ७.१०८.
त्याचा निर्धार ओळखून, रघुवंशाचा आनंद रामाने शत्रुघ्नाला 'हो' असे सांगितले.