विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा । भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ।। ७.१०५.
'तर मी तुला, तुझ्या नगरीला, राघवाला, भरताला आणि तुमच्या संपूर्ण वंशाला शाप देईन, सौमित्रा.'
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि । तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः । चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ।। ७.१०५.
'आता मी मनातला राग जास्त वेळ धरू शकत नाही.' त्या महात्म्याचं भयंकर बोलणं ऐकून, लक्ष्मणाने मनात त्याचा अर्थ विचार केला.
एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् । इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ।। ७.१०५.
'एकाचा मृत्यू पुरेसा आहे, सर्वांचा नाश होऊ नये.' असं ठरवून, त्याने राघवाला जाऊन कळवलं.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च । निस्सृत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ।। ७.१०५.
लक्ष्मणाचं बोलणं ऐकून, रामाने ठरवलेला वेळ बाजूला ठेवून, पटकन बाहेर जाऊन अत्रींच्या पुत्राला पाहिलं.
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा । किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ।। ७.१०५.
त्याने त्या तेजस्वी महात्म्याला नमस्कार केला आणि काकुत्स्थाने हात जोडून विचारलं, 'काय करावं?'
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुम् । प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ।। ७.१०५.
राघवाने विचारलेलं ऐकून, त्या श्रेष्ठ मुनिने रामाला संबोधून सांगितलं, 'धर्मप्रिय राजा, ऐक.'
अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिस्तपसो मम । सो ऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ।। ७.१०५.
'आज माझ्या हजार वर्षांच्या तपश्चर्येची पूर्णता झाली आहे. म्हणून, अघरहित राजा, मला तुझ्याकडे जसं अन्न तयार आहे तसं अन्न हवं आहे.'
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः । भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ।। ७.१०५.
हे ऐकून, राजा राघव आनंदाने मनात, जसं अन्न तयार होतं तसंच अन्न त्या श्रेष्ठ मुनिला आणून दिलं.
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् । साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ।। ७.१०५.
त्या अन्नाचा अमृतासारखा स्वाद घेतल्यावर, श्रेष्ठ ऋषीने 'छान केलंस, राम' असं म्हणत आपला आश्रम गाठला.
तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः । संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् ।। ७.१०५.
तो महान ऋषी आपल्या आश्रमात परत गेल्यावर, लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ काळाच्या शब्दांची आठवण काढून दुःखात बुडून गेला.
दुःखेन च सुसन्तप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् । अवाङ्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ।। ७.१०५.
त्या भयानक दृश्याची आठवण येऊन, दुःखाने व्याकुळ झालेला तो, डोळे खाली घालून, मनाने खचला आणि काही बोलूच शकला नाही.
ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः । नैतदस्तीति निश्चित्य तूष्णीमासीन्महायशाः ।। ७.१०५.
मग, काळाच्या शब्दांचा विचार करून, राघवाने 'हे असंच व्हायचं होतं' असं ठरवून, मोठ्या कीर्तीने शांतपणे बसून राहिला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः
या प्रकारे पवित्र वाल्मीकी रामायणाच्या उत्तारकांडातील एकशेपाचवा सर्ग संपला.
अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् । राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ।। ७.१०६.
मग लक्ष्मणाने, जसा ग्रहण लागलेला चंद्र असतो तसा, खाली मान घालून दुःखी बसलेला राघव पाहिला आणि आनंदाने गोड शब्दांत बोलला.
न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि । पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ।। ७.१०६.
महाबाहू, माझ्यासाठी तू दुःखी होऊ नकोस; कारण काळाची चाल पूर्वीच ठरलेली असते.
जहि मां सौम्य विस्रब्धं प्रतिज्ञां परिपालय । हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ।। ७.१०६.
सौम्य, तू निर्धास्तपणे मला मार आणि आपली प्रतिज्ञा पाळ. काकुत्स्थ, जी माणसं आपली प्रतिज्ञा मोडतात, ती नरकात जातात.
यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि । जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ।। ७.१०६.
राजाधिराज, जर तुझ्या मनात माझ्याबद्दल प्रेम किंवा कृपा असेल, तर तू कोणतीही शंका न ठेवता मला मार आणि धर्म वाढव, राघवा.
लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः । मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसम् ।। ७.१०६.
लक्ष्मणाने असे सांगितल्यावर, इंद्रिये अस्वस्थ झालेल्या रामाने आपले मंत्री आणि पुरोहित दोघांनाही बोलावले.
अब्रवीच्च तदा वृत्तं तेषां मध्ये स राघवः । दुर्वासोभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ।। ७.१०६.
मग त्या सर्वांच्या मध्ये राघवाने घडलेली सगळी गोष्ट, दुर्वासांचा येणं आणि तपस्व्याची प्रतिज्ञा सांगितली.
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत । वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.१०६.
हे ऐकून सर्व मंत्री आणि उपाध्याय बसले; मग तेजस्वी वसिष्ठांनी असे शब्द सांगितले.
दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते रोमहर्षणम् । लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ।। ७.१०६.
महाबाहू, हे तुझ्यासाठी फार भयंकर आणि अंगावर काटा आणणारे संकट आहे—लक्ष्मणापासून वेगळं होणं, हेच तुझ्या वाट्याला आलं आहे, राम.
त्यजैनं बलवान्कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृताः । विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो ऽपि च लयं व्रजेत् ।। ७.१०६.
त्याला सोडून दे, कारण काळ फार बलवान आहे; आपली प्रतिज्ञा व्यर्थ जाऊ देऊ नकोस. प्रतिज्ञा मोडली तर धर्मही नष्ट होईल.
ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्यं सचराचरम् । सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत्तु न संशयः ।। ७.१०६.
मग धर्म नष्ट झाल्यावर, देव, ऋषी आणि सर्व चराचरांसह हे तिन्ही लोक नक्कीच नष्ट होतील—यात शंका नाही.
स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनात् । लक्ष्मणेन विना चाद्य जगत्स्वस्थं कुरुष्व ह ।। ७.१०६.
म्हणून, पुरुषसिंहा, तिन्ही लोकांचे रक्षण करण्यासाठी, आज लक्ष्मणाशिवायसुद्धा तू जग व्यवस्थित ठेव.
तेषां तत्समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् । श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।। ७.१०६.
त्यांनी एकत्र बसून धर्म आणि अर्थाने भरलेली जी वचने सांगितली, ती ऐकून रामाने सभेच्या मध्ये लक्ष्मणाला म्हटलं.
विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः । त्यागो वधो वा विहितः साधूनां तूभयं समम् ।। ७.१०६.
सुमित्रानंदना, मी तुला मुक्त करतो; धर्माचा उलटफेर होऊ नये. सज्जनांसाठी त्याग किंवा वध—दोन्ही सारखेच मानले जातात.
रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः । लक्ष्मणस्त्वरितं प्रायात्स्वगृहं न विवेश ह ।। ७.१०६.
रामाने हे शब्द बोलताच, लक्ष्मणाच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले, मन व्याकुळ झाले आणि तो पटकन निघून गेला; मात्र आपल्या घरी गेला नाही.
स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः । निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ।। ७.१०६.
तो सरयूच्या काठी गेला, स्नान करून हात जोडून उभा राहिला, सर्व इंद्रिये आवरली आणि श्वासही सोडला नाही.
अनिःश्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः । देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरभ्यकिरंस्तदा ।। ७.१०६.
लक्ष्मण तिथे श्वास रोखून, मन एकाग्र करून उभा असताना, इंद्रासह सर्व देव, अप्सरा आणि ऋषीगणांनी त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव केला.
अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् । प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रस्त्रिदिवं संविवेश ह ।। ७.१०६.
मानवांना न दिसता, तो बलवान लक्ष्मण देहासह इंद्राने उचलला आणि तो स्वर्गात गेला.