प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः
प्रजेच्या सुखासाठी ते चंद्रासारखे आहेत, क्षमेमध्ये पृथ्वीप्रमाणे आहेत, बुद्धीमध्ये बृहस्पतीसारखे आणि सामर्थ्यात शचीपतीसारखे आहेत.
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः
ते धर्म जाणणारे, वचनाचे पक्के, सद्गुणी, कोणावरही द्वेष न करणारे, संयमी, मृदू बोलणारे, उपकाराची जाणीव असणारे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे आहेत.
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः
राम हे नेहमीच मृदू, स्थिरचित्त, सद्गुणी आणि कोणावरही द्वेष न करणारे आहेत. ते सर्व प्राण्यांशी प्रेमाने आणि नेहमी सत्य बोलतात.
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते
राम हे विद्वान आणि वयोवृद्ध ब्राह्मणांची सेवा करतात. त्यामुळे त्यांची कीर्ती, यश आणि तेज यांना तोड नाही आणि ते सतत वाढतच राहतात.
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः। सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्
देव, दानव आणि माणसांमध्ये सर्व अस्त्रांमध्ये ते पारंगत आहेत. त्यांनी योग्य रीतीने विद्या आणि व्रतांचा अभ्यास केला असून, वेद आणि त्यांचे उपांग यांचे संपूर्ण ज्ञान त्यांना आहे.
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः। कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः
भरतांचे ज्येष्ठ बंधू हे गंधर्वविद्येत पृथ्वीवर श्रेष्ठ ठरले. ते उत्तम कुळात जन्मलेले, सद्गुणी, मनाने कणखर आणि अत्यंत बुद्धिमान आहेत.
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः। यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा
धर्म आणि अर्थ यामध्ये निपुण अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी त्यांना उत्तम प्रकारे शिक्षण दिले आहे. जेव्हा कधी ते गाव किंवा नगराच्या रक्षणासाठी युद्धाला जातात,
गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते। संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा
लक्ष्मणासोबत गेले की, ते कधीही विजय मिळविल्याशिवाय परत येत नाहीत. युद्धातून परत येताना, ते हत्तीवर किंवा रथावर असतात.
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति। पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च
राम नेहमीच नागरिकांची काळजी घेतात, जणू काही ते त्यांचे स्वतःचे नातेवाईक आहेत. त्यांच्या मुलांबद्दल, अग्नीबद्दल, स्त्रियांसाठी, नोकरांसाठी आणि शिष्यांसाठी ते विचारपूस करतात.
निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान्। शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः
ते सर्वांची सविस्तर आणि योग्य क्रमाने विचारपूस करतात, जशी एखादा पिता आपल्या मुलांची करतो. 'तुमचे शिष्य तुमची सेवा करतात ना? तुम्ही शस्त्रांनी सुरक्षित आहात ना?' असे विचारतात.
इति वः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते। व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः
असा हा पुरुषसिंह राम नेहमीच तुमच्याशी संवाद साधतो. माणसांवर संकट आले की, त्यांना मनापासून दुःख होते.
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति। सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः
सर्व सण-उत्सवांमध्ये ते वडिलांप्रमाणे आनंद मानतात. ते नेहमी सत्य बोलतात, महान धनुर्धारी आहेत, वयोवृद्धांची सेवा करतात आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहे.
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः। सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः
ते हसून बोलतात, पूर्ण मनाने धर्माचे पालन करतात, नेहमी योग्य आणि हितकारक बोलतात, आणि वादविवादाची त्यांना आवड नाही.
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा। सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम्
प्रश्नोत्तरात ते बृहस्पतीसारखे बोलतात. त्यांचे भुवया सुंदर आहेत, डोळे मोठे आणि तांबूस आहेत, आणि ते प्रत्यक्ष विष्णूसारखे भासतात.
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः। प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः
राम हे सर्वांच्या मनाला भावणारे आहेत. शौर्य, सामर्थ्य आणि पराक्रम यात ते श्रेष्ठ आहेत. प्रजेला रक्षण करण्यात ते नेहमी तत्पर असतात आणि त्यांच्या इंद्रियांवर कधीच वासनेचा प्रभाव होत नाही.
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्। नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन
हे तीनही लोक भोगण्याची क्षमता त्यांच्यात आहे, मग या पृथ्वीचे काय सांगावे? त्यांचा राग किंवा कृपा कधीही व्यर्थ जात नाही.
हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति। युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति
तो नियमाने दोषी लोकांना शिक्षा देतो, पण निरपराधांवर कधीच रागावत नाही. तो आनंदाने धन देतो आणि जेथे धर्म आहे तिथेच समाधान मानतो.
दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम्। गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः
राम संयमी आहे, सर्व लोकांना प्रिय आहे, आणि आनंद देणाऱ्या गुणांनी तो सूर्याच्या तेजासारखा चमकतो.
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्। लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी
अशा उत्तम गुणांनी युक्त, सत्य आणि पराक्रमात ठाम, आणि लोकांचे रक्षण करणारा राम याला पृथ्वीने स्वतःच इच्छिले.
वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः। दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः
मुला, तुझ्या घरी असा गुणी पुत्र जन्माला आला हे तुझे भाग्य आहे. हा राघव तुझा आहे, पुत्राच्या सर्व गुणांनी युक्त, जसा मारीच कश्यपासाठी होता.
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च
स्वतःला ओळखणाऱ्या रामाचे बल, आरोग्य आणि आयुष्य देव, असुर, माणसे, गंधर्व आणि सर्प यांच्यात प्रसिद्ध आहे.
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः
राज्यात आणि राजधानीत, तसेच शहराबाहेर आणि आत, सर्व लोक त्याच्याकडून आशा धरतात.
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः। सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः। तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्
स्त्रिया, वृद्ध आणि तरुणी, सकाळ-संध्याकाळ एकाग्र मनाने देवांची पूजा करतात रामासाठी; हे देव, तुझ्या कृपेने त्यांची प्रार्थना पूर्ण होवो.
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्। पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्
राजा, आम्हाला तुझा श्रेष्ठ पुत्र, निळ्या कमळासारखा वर्ण असलेला आणि सर्व शत्रूंना जिंकणारा राम युवराजपदावर विराजमान झालेला पाहता येवो.
तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्। हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि
वर देणाऱ्या राजन, सर्व लोकांच्या हितासाठी समर्पित आणि दिव्य गुणांनी युक्त असलेल्या तुझ्या पुत्राचा लवकरच आनंदाने अभिषेक करावा, हीच आमची इच्छा आहे.
thumb|तृतीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥२-
श्रीमंत वाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्या कांडातील तिसरा सर्ग ऐका.
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः
सर्वांनी जोडलेल्या कमळासारख्या हातांचा स्वीकार करून, राजाने त्यांना प्रिय आणि हितावह असे शब्द सांगितले.
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम। यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ
अहो, मी फारच आनंदित आहे आणि माझी सत्ता अतुल आहे, कारण तुम्ही माझ्या ज्येष्ठ आणि प्रिय पुत्राला युवराजपदावर बसवण्याची इच्छा धरलीत.
चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः। यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्
हा चैत्र महिन्याचा शुभ काळ आला आहे, फुललेल्या बागांनी युक्त आणि पवित्र; रामाच्या युवराजाभिषेकासाठी सर्व तयारी करा.
राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्। शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः
राजाचे बोलणे संपल्यावर लोकांत मोठा गोंधळ झाला; तो आवाज हळूहळू शांत झाल्यावर, राजा—