पद्मे दिव्ये ऽर्कसङ्काशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म मयि सर्वं निवेशितम् ।। ७.१०४.
सूर्यासारख्या तेजस्वी आणि दिव्य कमळातून, आपल्या नाभीतून मला जन्म दिलास; आणि सर्व सृष्टीची कामगिरी माझ्यावर सोपवलीस.
सो ऽहं सन्न्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् । रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् ।। ७.१०४.
माझा भार खाली ठेवून, मी जगाचा स्वामी असलेल्या तुला वंदन करतो; सर्व प्राण्यांचे रक्षण कर, कारण माझ्या तेजाचा स्त्रोत तूच आहेस.
ततस्त्वमपि दुर्धर्षात्तस्माद्भावात्सनातनात् । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ।। ७.१०४.
म्हणूनच, त्या सनातन अवस्थेतून तू सर्व प्राण्यांचे रक्षण करण्यासाठी, अजिंक्य विष्णू रूप धारण केलेस.
अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातऽणां वीर्यवर्धनः । समुत्पन्नेषु कृत्येषु तेषां साह्याय कल्पसे ।। ७.१०४.
आदितीच्या पोटी एक सामर्थ्यशाली पुत्र जन्माला आला, जो भावांच्या सामर्थ्यात वाढ करणारा आहे; त्यांच्या कामांसाठी तू मदतीस योग्य आहेस.
स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर । रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनो ऽदधाः ।। ७.१०४.
म्हणूनच, जेव्हा लोक भयभीत झाले, तेव्हा, हे जगातील श्रेष्ठ, रावणाचा नाश करण्याच्या इच्छेने तू मानवांमध्ये जन्म घेण्याचे ठरवलेस.
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । कृत्वा वासस्य नियतिं स्वयमेवात्मना पुरा ।। ७.१०४.
दहा हजार वर्षे आणि त्यावर दहा शंभर वर्षे, तू स्वतः पूर्वी वासाचा नियम पाळलास.
स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह । कालो ऽयं ते नरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ।। ७.१०४.
म्हणून, तुझ्या मनाने निर्माण झालेला पुत्र, पूर्ण आयुष्य घेऊन, आता मानवांमध्ये आला आहे; हे नरश्रेष्ठ, आता तुझ्या जवळ येण्याची वेळ आली आहे.
यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् । वस वा वीर भद्रं त एवमाह पितामहः ।। ७.१०४.
हे महराजा, जर तुला पुन्हा प्रजांची सेवा करायची इच्छा असेल, तर राहा, हे वीर, तुझ्या कल्याणासाठीच पितामहाने असे सांगितले.
अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव । सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ।। ७.१०४.
किंवा, हे राघव, जर तुला देवलोक जिंकण्याची इच्छा असेल, तर विष्णूच्या संरक्षणाखाली असलेले देवता आता निर्भय आणि सुखी होतील.
श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् । राघवः प्रहसन्वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ।। ७.१०४.
पितामहाने, म्हणजेच काळाने सांगितलेले हे वचन ऐकून, राघव हसत हसत सर्वांचा संहार करणाऱ्याशी बोलू लागला.
श्रुत्वा मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् । प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसम्भवा ।। ७.१०४.
देवांचा देव म्हणतोय ते अद्भुत वचन मी ऐकलं आणि तुझ्या येण्यामुळे माझ्या मनात मोठा आनंद झाला.
त्रयाणामपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः । भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः ।। ७.१०४.
तीनही लोकांच्या कार्यासाठी माझा जन्म झाला आहे. तुझं कल्याण होवो, मी जिथून आलो तिथे परत जातो.
हद्गतो ह्यसि सम्प्राप्तो न मे तत्र विचारणा । मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् । स्थातव्यं सर्वसंहार यथा ह्याह पितामहः ।। ७.१०४.
तू स्वतः इथे आला आहेस, म्हणून मला काहीच शंका नाही. देवांच्या सर्व कामात, जे माझ्या अधीन आहेत, मला पितामहाने सांगितलं तसंच वागावं लागतं, हे सर्वांचा संहार करणारा.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील एकशेचाराव्या सर्गाचा समारोप झाला.
तथा तयोः संवदतोर्दुर्वासा भगवानृषिः । रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ।। ७.१०५.
त्यांचा संवाद चालू असताना, दुर्वास ऋषी, रामाचं दर्शन घेण्याची इच्छा घेऊन, राजवाड्याच्या दाराशी आले.
सो ऽभिगम्य तु सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः । रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मे ऽर्थो ऽतिवर्तते ।। ७.१०५.
मग त्या श्रेष्ठ ऋषीने सौमित्राजवळ जाऊन सांगितलं, 'माझं काम निघून जाईल याआधी, मला लवकर रामाचं दर्शन घडव.'
मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा । अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.१०५.
मुनिंचं बोलणं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण, त्या महात्म्याला नमस्कार करून म्हणाला—
किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को वा ऽर्थः किं करोम्यहम् । व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं प्रतिपाल्यताम् ।। ७.१०५.
'भगवन, तुमचं काय काम आहे ते सांगा. मी काय करावं? राघव सध्या व्यस्त आहे, ब्राह्मण, कृपया थोडा वेळ थांबा.'
तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ।। ७.१०५.
हे ऐकून, त्या ऋषीशार्दूलाचा मन रागाने भरून गेलं आणि त्याने लक्ष्मणाकडे जणू डोळ्यांनी जाळत असल्यासारखं बोलला.
अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय । अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे न निवेदयसे यदि ।। ७.१०५.
'सौमित्रा, या क्षणीच मला रामाजवळ जाऊ दे. या क्षणी जर तू मला सांगितलं नाहीस—'
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा । भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च सन्ततिः ।। ७.१०५.
'तर मी तुला, तुझ्या नगरीला, राघवाला, भरताला आणि तुमच्या संपूर्ण वंशाला शाप देईन, सौमित्रा.'
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि । तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यं तस्य महात्मनः । चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ।। ७.१०५.
'आता मी मनातला राग जास्त वेळ धरू शकत नाही.' त्या महात्म्याचं भयंकर बोलणं ऐकून, लक्ष्मणाने मनात त्याचा अर्थ विचार केला.
एकस्य मरणं मे ऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् । इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ।। ७.१०५.
'एकाचा मृत्यू पुरेसा आहे, सर्वांचा नाश होऊ नये.' असं ठरवून, त्याने राघवाला जाऊन कळवलं.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च । निस्सृत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ।। ७.१०५.
लक्ष्मणाचं बोलणं ऐकून, रामाने ठरवलेला वेळ बाजूला ठेवून, पटकन बाहेर जाऊन अत्रींच्या पुत्राला पाहिलं.
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा । किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ।। ७.१०५.
त्याने त्या तेजस्वी महात्म्याला नमस्कार केला आणि काकुत्स्थाने हात जोडून विचारलं, 'काय करावं?'
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुम् । प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ।। ७.१०५.
राघवाने विचारलेलं ऐकून, त्या श्रेष्ठ मुनिने रामाला संबोधून सांगितलं, 'धर्मप्रिय राजा, ऐक.'
अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिस्तपसो मम । सो ऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ।। ७.१०५.
'आज माझ्या हजार वर्षांच्या तपश्चर्येची पूर्णता झाली आहे. म्हणून, अघरहित राजा, मला तुझ्याकडे जसं अन्न तयार आहे तसं अन्न हवं आहे.'
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा राघवः प्रीतमानसः । भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ।। ७.१०५.
हे ऐकून, राजा राघव आनंदाने मनात, जसं अन्न तयार होतं तसंच अन्न त्या श्रेष्ठ मुनिला आणून दिलं.
स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् । साधु रामेति सम्भाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ।। ७.१०५.
त्या अन्नाचा अमृतासारखा स्वाद घेतल्यावर, श्रेष्ठ ऋषीने 'छान केलंस, राम' असं म्हणत आपला आश्रम गाठला.
तस्मिन् गते मुनिवरे स्वाश्रमं लक्ष्मणाग्रजः । संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपागमत् ।। ७.१०५.
तो महान ऋषी आपल्या आश्रमात परत गेल्यावर, लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ काळाच्या शब्दांची आठवण काढून दुःखात बुडून गेला.