अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः । दानवाश्च महाकायाः पाताले पन्नगाधिपाः ।। ७.९७.
आकाशात आणि पृथ्वीवर असलेली सर्व स्थावर-जंगम जीव, बलाढ्य दैत्य आणि पाताळातील नागराज हे सर्व...
केचिद्विनेदुः संहृष्टाः केचिद्ध्यानपरायणाः । केचिद्रामं निरीक्षन्ते केचित्सीतामचेतनाः ।। ७.९७.
काही आनंदानं गात होते, काही ध्यानात मग्न होते, काही रामाकडे पाहत होते, तर काही सीतेकडे पाहून गोंधळले होते.
सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषामासीत्समागमः । तन्मुहूर्तमिवात्यर्थं समं सम्मोहितं जगत् ।। ७.९७.
सीतेच्या प्रवेशाचं पाहून सर्वजण एकत्र जमले; त्या क्षणी सारं विश्व अगदी गोंधळून गेलं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मिकी ऋषी रचलेल्या या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील सत्त्याण्णवावा सर्ग संपला.
रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः । चुक्रुशुः साधु साध्वीति मुनयो रामसन्निधौ ।। ७.९८.
वैदेही रसातळात गेल्यावर सर्व वानरांनी 'शाबास, शाबास' असा गजर केला आणि मुनींनीही रामासमोर तसंच केलं.
दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः । अवाक्छिरा दीनमना रामो ह्यासीत्सुदुःखितः ।। ७.९८.
रामाने काठी धरली होती, डोळे अश्रूंनी भरले होते, डोकं खाली झुकलेलं आणि मन खूप दुःखी होतं; तो अत्यंत वेदनेत बसला होता.
स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन् । क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत् ।। ७.९८.
रामाने खूप वेळ रडत, डोळ्यांतून भरपूर अश्रू ढाळले. राग आणि दुःख याने तो पूर्णपणे व्यापला गेला आणि मग त्याने असे शब्द उच्चारले.
अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति । पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी ।। ७.९८.
माझ्या मनाला असा शोक कधीच झाला नव्हता, तो आता मला भिडतो आहे. माझ्या डोळ्यांसमोर सीता हरवली, जणू लक्ष्मीच माझ्यापासून निघून गेली.
सा ऽदर्शनं पुरा सीता लङ्कापारे महोदधेः । ततश्चापि मयानीता किं पुनर्वसुधातलात् ।। ७.९८.
पूर्वी सीता लंकेच्या पलीकडे, मोठ्या समुद्राच्या पार लपली होती. तेव्हा मी तिला परत आणले, मग आता ती पृथ्वीवरून कशी गायब झाली?
वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम । दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि ।। ७.९८.
हे पृथ्वीदेवी, माझ्या सीतेला परत येऊ दे, नाहीतर मी माझा राग दाखवीन, म्हणजे तुला माझी खरी ओळख कळेल.
कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशाद्धि मैथिली । कर्षता हलहस्तेन जनकेनोद्धृता पुरा ।। ७.९८.
खरंच, तू माझी सासू आहेस, कारण जनकाने नांगराच्या साहाय्याने मैथिलीला तुझ्याचकडून उचलले होते.
तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे । पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया ।। ७.९८.
म्हणूनच, सिता परत येऊ दे, किंवा मला एक मार्ग दाखव. मी तिच्यासोबत पाताळात किंवा स्वर्गात कुठेही राहीन.
आनय त्वं हि तां सीतां मत्तो ऽहं मैथिलीकृते । न मे दास्यसि चेत्सीतां यथारूपां महीतले ।। ७.९८.
माझ्या साठी सिता परत आण, कारण मी मैथिलीवर प्रेम करतो. जर तू मला ती जशी पृथ्वीवर होती तशीच सिता दिली नाहीस,
सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितम् । नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवत्विह ।। ७.९८.
तर मी तुझ्यावर असलेले सर्व पर्वत, वनं नष्ट करीन. मी ही पृथ्वीच संपवीन आणि इथे सर्वत्र पाणीच पाणी होईल.
एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम् ।। ७.९८.
काकुत्स्थ असा राग आणि दुःखाने बोलत असताना, ब्रह्मा आणि सर्व देवांसह रघुनंदनाला म्हणाले.
राम राम न सन्तापं कर्तुमर्हसि सुव्रत । स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन ।। ७.९८.
राम, राम, हे धर्मनिष्ठा, तुला दुःख करू नये. तुझा पूर्वीचा स्वभाव आणि मंत्र आठव.
न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम् । इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम् ।। ७.९८.
हे महाबाहू, मी तुला हे श्रेष्ठ सत्य आठवण करून दिले नसते, पण या क्षणी, हे अदम्य वीर, तुझे वैष्णव जन्म आठव.
सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा । नागलोकं सुखं प्रायात्त्वदाश्रयतपोबलात् ।। ७.९८.
सीता ही पूर्णपणे शुद्ध आणि सती होती, ती नेहमीच तुझ्यावर प्रेम करणारी. तुझ्या आश्रयाने मिळालेल्या तपश्चर्येच्या बळावर तिने आनंदाने नागलोक गाठला.
स्वर्गे ते सङ्गमो भूयो भविष्यति न संशयः । अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद्ब्रवीमि निबोध तत् ।। ७.९८.
स्वर्गात तुझी तिच्याशी पुन्हा भेट नक्कीच होईल, यात शंका नाही. या सभेत मी जे सांगतो ते नीट ऐक.
एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम् । सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः ।। ७.९८.
हेच ते काव्य आहे, सर्व काव्यांमध्ये श्रेष्ठ, जे तुला ऐकायला मिळाले. राम सर्व काही सविस्तर सांगेल, यात शंका नाही.
जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम् । भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम् ।। ७.९८.
तुझ्या जन्मापासूनचे सर्व सुखदुःख, आणि पुढे जे काही घडणार आहे, ते सर्व वाल्मिकीने लिहिले आहे.
आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । नह्यन्यो ऽर्हति काव्यानां यशोभाग्राघवादृते ।। ७.९८.
हेच पहिले काव्य आहे, राम, आणि त्यातील सर्व काही तुझ्यावर आधारलेले आहे. तुझ्याशिवाय, राघव, इतर कुणीही काव्यांच्या कीर्तीला पात्र नाही.
श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह । दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम् ।। ७.९८.
हे सर्व तुला पूर्वीच माझ्यासह आणि देवांसह ऐकायला मिळाले आहे. हे दिव्य, अद्भुत रूपाचे, सत्य आणि उघड आहे.
स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः । शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु ।। ७.९८.
म्हणून, हे पुरुषसिंहा, धर्मात दृढ राहून, काकुत्स्था, रामायणाच्या उर्वरित भागाचे ऐक.
उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः । तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम् ।। ७.९८.
या महाकाव्याचा उरलेला भाग 'उत्तर' नावाने ओळखला जातो, हे तू ऋषींसह ऐक, हे तेजस्वी राजा.
न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् । परमम् ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन ।। ७.९८.
हे काकुत्स्थ, हे उत्तम भाग दुसऱ्या कोणालाही ऐकण्यास नाही; हे श्रेष्ठ आहे आणि फक्त तुझ्यासाठीच आहे, हे रघुकुळातील वीर.
एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः ।। ७.९८.
ब्रह्मदेव, तीनही लोकांचा स्वामी, असे बोलून देव-बंधूंना घेऊन स्वर्गात निघून गेला.
ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः । ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः । उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे ।। ७.९८.
तेथे असलेले ब्रह्मलोकातील आणि पृथ्वीवरील महान ऋषी, ब्रह्मदेवाची परवानगी घेऊन, आपली तेजस्विता घेऊन, राघवाच्या भविष्यातील उत्तरकांड ऐकण्याच्या इच्छेने निघून गेले.
ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम् । श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत् ।। ७.९८.
देवतांचा देव ज्यांनी शुभ वाणी सांगितली ती ऐकून, परमतेजस्वी रामाने वाल्मीकींना असे सांगितले.
भगवन् श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः । भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम् ।। ७.९८.
भगवन्, ब्रह्मलोकातील आणि पृथ्वीवरील ऋषी भविष्यातील उत्तरकांड ऐकण्यासाठी उत्सुक आहेत; ते उद्या माझ्यासाठी सुरू होऊ दे.