तदा समागतं सर्वमश्मभूतमिवाचलम् । श्रुत्वा मुनिवरस्तूर्णं ससीतः समुपागमत् ।। ७.९६.
सर्वजण जणू काही दगडाच्या पर्वतासारखे स्थिर बसले आहेत हे ऐकून, तो श्रेष्ठ ऋषी सीतेसह त्वरित आला.
तमृषिं पृष्ठतः सीता त्वन्वगच्छदवाङ्मुखी । कृताञ्जलिर्बाष्पगला कृत्वा रामं मनोगतम् ।। ७.९६.
त्या ऋषीच्या मागे, खाली मान घालून, हात जोडून, डोळ्यांत अश्रू दाटलेली आणि मनाने रामाचा ध्यास घेतलेली सीता चालत होती.
दृष्ट्वा श्रुतिमिवायान्तीं ब्रह्माणमनुगामिनीम् । वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुवादो महानभूत् ।। ७.९६.
वाल्मिकींच्या मागे येणारी सीता जणू वेद ब्रह्मदेवाच्या मागे येतो तशी दिसत होती, आणि सर्वत्र मोठा सादरभाव उमटला.
ततो हलहलाशब्दः सर्वेषामेवमाबभौ । दुःखजन्मविशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ।। ७.९६.
मग सर्वांच्या मनात या दुःखद प्रसंगामुळे मोठा खळबळजनक आवाज उठला, कारण त्यांची मने दुःखाने अस्वस्थ झाली होती.
साधु रामेति केचित्तु साधु सीतेति चापरे । उभावेव च तत्रान्ये प्रेक्षकाः सम्प्रचुक्रुशुः ।। ७.९६.
काहींनी 'शाबास राम!' असे म्हटले, तर काहींनी 'शाबास सीता!' असे उद्गार काढले, आणि इतर काही प्रेक्षक दोघांनाही दाद देत ओरडले.
ततो मध्ये जनौघस्य प्रविश्य मुनिपुङ्गवः । सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम् ।। ७.९६.
मग त्या लोकसमूहाच्या मध्ये जाऊन, सिता सोबत असलेले श्रेष्ठ ऋषी वाल्मिकी यांनी राघवाला असे सांगितले.
इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी । अपवादैः परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः ।। ७.९६.
दशरथपुत्रा, ही सीता, जी व्रतस्थ आणि धर्मनिष्ठ आहे, अपवादामुळे माझ्या आश्रमाजवळ सोडली गेली होती.
लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत । प्रत्ययं दास्यते सीता तदनुज्ञातुमर्हसि ।। ७.९६.
राम, तू महान व्रती आहेस. लोकनिंदा भितीने सीता तुला पुरावा देणार आहे; तू तिला परवानगी द्यावी.
इमौ तु जानकीपुत्रावुभौ च यमजातकौ । सुतौ तवैव दुर्धर्षौ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।। ७.९६.
ही जानकीची दोन मुले, दोघेही तुझ्याच पोटी जन्मलेले आणि पराक्रमी आहेत; मी तुला सत्य सांगतो.
प्रचेतसो ऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन । न स्मराम्यनृतं वाक्यमिमौ तु तव पुत्रकौ ।। ७.९६.
रघुकुळातील आनंदा, मी प्रचेतसांचा दहावा पुत्र आहे; मी कधीही असत्य बोललो नाही—ही दोन्ही मुले तुझीच आहेत.
बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता । नोपाश्नीयां फलं तस्या दुष्टेयं यदि मैथिली ।। ७.९६.
अनेक हजारो वर्षे मी कठोर तप केलं; जर मैथिली अपवित्र असेल, तर त्या तपाचं फळ मला मिळू नये.
मनसा कर्मणा वाचा भूतपूर्वं न किल्बिषम् । तस्याः फलमुपाश्नीयामपापा मैथिली यदि ।। ७.९६.
पूर्वीप्रमाणेच जर मैथिली मनाने, कृतीने आणि वाणीने निष्पाप असेल, तर मला माझ्या तपाचं फळ मिळू दे.
अहं पञ्चसु भूतेषु मनष्षष्ठेषु राघव । विचिन्त्य सीतां शुद्धेति जग्राह वननिर्झरे ।। ७.९६.
राघव, पाचही तत्वं आणि मन या सहाव्या तत्वासह मी सीतेचा विचार केला आणि त्या वनातील झऱ्यावर ती पूर्णपणे शुद्ध आहे हे मला समजलं.
इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता । लोकापवादभीतस्य प्रत्ययं तव दास्यति ।। ७.९६.
ही स्त्री वर्तनाने शुद्ध, निष्पाप आणि पतीला समर्पित आहे; तुला लोकनिंदा वाटते म्हणून ती तुला खात्री देईल.
तस्मादियं नरवरात्मज शुद्धभावा दिव्येन दृष्टिविषयेण तदा प्रविष्टा । लोकापवादकलुषीकृतचेतसा या त्यक्ता त्वया प्रियतमा विदिता ऽपि शुद्धा ।। ७.९६.
म्हणून, नरश्रेष्ठा, ही कन्या अंतःकरणाने शुद्ध आहे आणि त्या दिव्य दृष्टीमध्ये प्रवेशली; लोकनिंदेच्या भीतीने तू जरी तुझ्या प्रिय सीतेला सोडलंस, तरी ती शुद्धच आहे हे सर्वांना माहीत आहे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील शंभराव्या सर्गाचा शेवट झाला.
वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत । प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां वरवर्णिनीम् ।। ७.९७.
वाल्मीकींनी असं म्हटल्यावर, राघवाने हात जोडून, त्या तेजस्विनीला सभेत पाहत उत्तर दिलं.
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि धर्मवित् । प्रत्ययस्तु मम ब्रह्मंस्तव वाक्यैरकल्मषैः ।। ७.९७.
हे महाभागा, धर्म जाणणाऱ्या, जसं तुम्ही सांगितलं तसंच आहे; तुमच्या पवित्र शब्दांमुळे मला पूर्ण विश्वास वाटतो.
प्रत्ययस्तु पुरा वृत्तो वैदेह्याः सुरसन्निधौ । शपथस्तु कृतस्तत्र तेन वेश्म प्रवेशिता । लोकापवादो बलवान्येन त्यक्ता हि मैथिली ।। ७.९७.
पूर्वीही वैदेहीने देवांच्या साक्षीने शपथ घेतली होती आणि त्यानंतर ती माझ्या घरी आली; पण लोकनिंदेच्या भीतीमुळे मला मैथिलीला सोडावं लागलं.
सेयं लोकभयाद्ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता । परित्यक्ता मया सीता तद्भावन्क्षन्तुमर्हति ।। ७.९७.
हे ब्राह्मण, मी तिला निष्पाप आहे हे जाणूनही लोकभीतीमुळे सीतेला सोडलं; त्या कृत्याबद्दल मला क्षमा करावी.
जानामि चेमौ पुत्रौ मे यमजातौ कुशीलवौ । शुद्धायां जगतो मध्ये मैथिल्यां प्रीतिरस्तु मे ।। ७.९७.
माझे हे दोन पुत्र, कुश आणि लव, मला आपलेच आहेत हे माहीत आहे; जगासमोर शुद्ध असलेल्या मैथिलीवर माझं प्रेम कायम राहो.
अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य सुरसत्तमाः । सीतायाः शपथे तस्मिन् महेन्द्राद्या महौजसः ।। ७.९७.
रामाचं मनोभाव ओळखून, महेंद्रासारखे श्रेष्ठ देव आणि इतर सर्व देवता, सीतेच्या शपथेकरिता एकत्र जमले.
पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः ।। ७.९७.
सर्व देवता पितामह ब्रह्मदेवांना पुढे करून एकत्र जमले.
आदित्या वसवो रुद्रा ह्यश्विनौ समरुद्गणाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव सर्व एव समागताः ।। ७.९७.
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी कुमार, मरुतगण, तसेच गंधर्व, अप्सरा — हे सर्वजण एकत्र आले.
साध्याश्च विश्वेदेवाश्च सर्वे च परमर्षयः । नागाः सुपर्णाः सिद्धाश्च ते सर्वे हृष्टमानसाः । सीताशपथसम्भ्रान्ताः सर्व एव समागताः ।। ७.९७.
साध्य, विश्वदेव, सर्व श्रेष्ठ ऋषी, नाग, सुपर्ण, सिद्ध — हे सर्वजण, मनात आनंद आणि सीतेच्या शपथेची उत्सुकता घेऊन, एकत्र जमले.
दृष्ट्वा देवानृषींश्चैव राघवः पुनरब्रवीत् । प्रत्ययो मे नरश्रेष्ठा ऋषिवाक्यैरकल्मषैः ।। ७.९७.
देव आणि ऋषींचं दर्शन झाल्यावर राघवाने पुन्हा म्हटलं: 'हे नरश्रेष्ठ, मला ऋषींच्या पवित्र वचनांवर पूर्ण विश्वास आहे.'
शुद्धायां जगतो मध्ये वैदेह्यां प्रीतिरस्तु मे ।। ७.९७.
जगासमोर शुद्ध असलेल्या वैदेहीवर माझं प्रेम सदैव राहो.
ततो वायुः शुभः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः । तज्जनौघं सुरश्रेष्ठो ह्लादयामास सर्वतः ।। ७.९७.
तेव्हा एक पवित्र, शुभ, दिव्य सुगंध असलेला आणि मनाला आनंद देणारा वारा सर्व देवांच्या सभेला प्रसन्न करून गेला.
तदद्भुतमिवाचिन्त्यं निरैक्षन्त समागताः । मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा ।। ७.९७.
ते अद्भुत आणि समजून न येणाऱ्या त्या घटनेचं सर्व लोकांनी, जसं पूर्वी कृतयुगात सर्व राज्यांतून माणसं एकत्र येऊन पाहायची, तसंच पाहिलं.
सर्वान्समागतान्दृष्ट्वा सीता काषायवासिनी । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवाङ्मुखी ।। ७.९७.
सर्वजण एकत्र आलेले पाहून, भगवे वस्त्र घातलेली सीता, हात जोडून, डोळे खाली व चेहरा वाकवून, बोलू लागली.