तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः । श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ।। ७.९४.
त्यांनी असं बोलल्यावर, ज्या सर्वांनी ऐकलं आणि राम स्वतःही, सगळेच खूपच आश्चर्यचकित झाले.
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः । पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ।। ७.९४.
त्या काव्याचा उगम ऐकायला उत्सुक असलेल्या तेजस्वी रामाने त्या दोन ऋषिकुमारांना विचारलं.
किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
हे थोर मुलांनो, या काव्याचं माप काय? त्याचा पाया काय? या मोठ्या काव्याचा कर्ता कोण आहे आणि तो श्रेष्ठ ऋषी कुठे आहे?
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।। ७.९४.
राम विचारत असताना त्या दोन ऋषिकुमारांनी त्याला उत्तर दिलं.
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् । येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ।। ७.९४.
वेद्य वाळ्मीकी हे या काव्याचे कर्ते आहेत; ते यज्ञसभेत आले आहेत आणि त्यांनीच हे संपूर्ण चरित्र तुला दाखवलं आहे.
सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विशत्सहस्रकम् । उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ।। ७.९४.
भृगुवंशीय तपस्वी वाळ्मीकी यांनी चौवीस हजार श्लोकांत आणि शंभर आख्यायिकांत हे काव्य रचलं आहे.
आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च । काण्डानि षट् कृतानीह सोत्तराणि महात्मना । कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।। ७.९४.
राजा, सुरुवातीपासून पाचशे सर्ग आणि सहा कांडांसह, उत्तरकांडासहित, आमच्या पूज्य ऋषीने तुझं चरित्र इथे रचलं आहे.
प्रतिष्ठा ऽ ऽजीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते ।। ७.९४.
ज्याचं जीवन आहे, त्याचं अस्तित्व टिकून राहतं.
सोत्तराणि महात्मना । यदि बुद्धिः कृता राजञ्छ्रवणाय महारथ । कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ।। ७.९४.
राजा, जर त्या थोर पुरुषाने पुढील कृत्यं ऐकायचं ठरवलं असेल आणि दुसरं काही काम थोडक्यात उरकलं असेल, तर तू आपल्या भावासोबत ते ऐक.
बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
राम म्हणाला, 'असंच होवो,' आणि राघवाची परवानगी घेऊन, दोघंही आनंदाने त्या श्रेष्ठ ऋषी जिथे आहेत तिथे गेले.
रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः । श्रुत्वा तद्गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ।। ७.९४.
राम, ऋषी आणि थोर राजांसह, त्या गाण्याची गोडी ऐकून, कर्मशाळेकडे गेला.
शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं स स्वरशब्दयुक्तम् । तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम् ।। ७.९४.
त्याने ते गाणं ऐकलं, ज्यात ताल, लय, सर्ग, स्वर आणि शब्द यांचा संगम होता, तंतूंच्या लयीने सजलेलं, कुश आणि लव या दोघांनी सुंदर गायलं होतं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे, वाळ्मीकीकृत, आदिकाव्य, श्रीमद्रामायणाच्या उत्तरकांडातील चौर्याण्णवावा सर्ग संपला.
रामो बहून्यहान्येवं तद्गीतं परमं शुभम् । शुश्राव मुनिभिः सार्धं पार्थिवैः सह वानरैः ।। ७.९५.
रामाने अनेक दिवस, त्या अत्यंत शुभ गाण्याचं ऋषी, राजे आणि वानरांसोबत ऐकणं चालू ठेवलं.
तस्मिन्गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ । तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् । दूताञ्छुद्धसमाचारानाहूयात्ममनीषया ।। ७.९५.
त्या गाण्यातून सीतेचे दोन पुत्र कुश आणि लव हे ओळखून, रामाने सभेच्या मध्यभागी स्वतःच्या मनाने शुद्ध वर्तन असलेले दूत बोलावले आणि त्यांना सांगितले.
मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमितो भगवतो ऽन्तिकम् ।। ७.९५.
माझे शब्द सांगा आणि इथून जाऊन त्या पूज्य ऋषींच्या सान्निध्यात या.
परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् । यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा । करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ।। ७.९५.
सभेच्या मध्यभागी राम म्हणाला, "जर हे दोघे शुद्ध वर्तनाचे आणि निष्कलंक असतील, तर त्या महान ऋषींच्या संमतीने इथे स्वतःची शुद्धता सिद्ध करू द्या."
छन्दं मुनेश्च विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम् । प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत मे लघु ।। ७.९५.
त्या ऋषींच्या इच्छेचा आणि सीतेच्या मनाचा अर्थ समजून, आणि तिला खात्री द्यायची म्हणून, मग लवकरच मला कळवा.
श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा । करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममैव च ।। ७.९५.
उद्या सकाळी जनकनंदिनी मैथिलीने सभेच्या मध्यभागी माझ्या आणि स्वतःच्या शुद्धतेसाठी शपथ घ्यावी.
श्रुत्वा तु ऱागवस्यैतद्वचः परममद्भुतम् । दूताः सम्प्रययुर्बाटं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। ७.९५.
राघवाचे हे अद्भुत वचन ऐकून, दूत त्वरित त्या श्रेष्ठ ऋषी जिथे आहेत तिथे गेले.
ते प्रणम्य महात्मानं ज्वलन्तममितप्रभम् । ऊचुस्ते रामवाक्यानि मृदूनि मधुराणि च ।। ७.९५.
त्यांनी त्या तेजस्वी, महान आत्म्याला वंदन केले आणि रामाची मृदू व मधुर वचने सांगितली.
तेषां तद्व्याहृतं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम् । विज्ञाय सुमहातेजा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.९५.
त्यांचे बोलणे आणि रामाच्या मनाचा हेतू समजून, त्या तेजस्वी ऋषीने मग उत्तर दिले.
एवं भवतु भद्रं वो यथा वदति राघवः । तथा करिष्यते सीता दैवतं हि पतिः स्त्रियाः ।। ७.९५.
तसेच होवो, तुम्हा सर्वांना शुभेच्छा. राघव जसे सांगतो तसेच होईल. सीता तसेच करील, कारण पती हा स्त्रीसाठी देवतासमान असतो.
तथोक्ता मुनिना सर्वे राजदूता महौजसम् । प्रत्येत्य राघवं क्षिप्रं मुनिवाक्यं बभाषिरे ।। ७.९५.
ऋषीने असे सांगितल्यावर, सर्व तेजस्वी राजदूत पटकन राघवाकडे परत गेले आणि ऋषींचे वचन सांगितले.
ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः । ऋषींस्तत्र समेतांश्च राज्ञश्चैवाभ्यभाषत ।। ७.९५.
मग काकुत्स्थ राम, त्या महान आत्म्याचे शब्द ऐकून आनंदित झाला आणि तिथे जमलेल्या ऋषी व राजांना संबोधित केले.
भगवन्तः सशिष्या वै सानुगाश्च नराधिपाः । पश्यन्तु सीताशपथं यश्चैवान्यो ऽपि काङ्क्षते ।। ७.९५.
सर्व पूज्यजन, त्यांच्या शिष्यांसह, आणि राजे त्यांच्या सेवकांसह, तसेच ज्यांना पाहायचे आहे ते सर्व, सीतेची शपथ साक्षीने पाहू द्या.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । सर्वेषामृषिमुख्यानां साधुवादो महानभूत् ।। ७.९५.
महान आत्मा राघवाचे हे वचन ऐकून, सर्व प्रमुख ऋषींनी मोठ्या आनंदाने अनुमोदन दिले.
राजानश्च महात्मानः प्रशंसन्ति स्म राघवम् । उपपन्नं नरश्रेष्ठ त्वय्येव भुवि नान्यतः ।। ७.९५.
ते महान आत्मा राजेही राघवाचे कौतुक करू लागले, "हे नरश्रेष्ठ, असे वर्तन या पृथ्वीवर फक्त तुझ्यातच शोभते, दुसऱ्या कुणात नाही."
एवं विनिश्चयं कृत्वा श्वोभूत इति राघवः । विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्छत्रुसूदनः ।। ७.९५.
अशी ठाम निश्चिती करून, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राघवाने त्या दिवशी सर्वांना मोकळे केले.
इति सम्प्रविचार्य राजसिंहः श्वोभूते शपथस्य निश्चयं वै । विससर्ज मुनीन्नृपांश्च सर्वान्स महात्मा महतो महानुभावः ।। ७.९५.
अशा प्रकारे विचार करून, सिंहासारख्या राजाने, महान आत्मा आणि सामर्थ्यवान असलेल्या, शपथेचा निर्णय उद्यावर ठेवून सर्व ऋषी आणि राजांना मोकळे केले.