दृष्ट्वा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ।। ७.९४.
सर्व ऋषीगण आणि तेजस्वी राजे, राजाला आणि त्या दोन गायकांना डोळ्यांनी जणू काही अमृतासारखे पाहू लागले.
ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समन्ततः । उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोत्थितौ ।। ७.९४.
सर्वांनी एकमेकांना सांगितले, "हे दोघे रामासारखेच दिसतात, जणू मूळातून मूळच प्रतिमा निर्माण झाली आहे."
जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि । विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ।। ७.९४.
जर त्यांचे केस जटेसारखे नसते आणि ते झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालत नसते, तर राघवाच्या गायकात आणि त्यांच्यात काहीच फरक जाणवला नसता.
तेषां संवदतामेवं श्रोतऽणां हर्षवर्धनम् । गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ।। ७.९४.
त्यांच्या अशा बोलण्याने श्रोत्यांचा आनंद वाढला आणि ते दोन ऋषिकुमार तिथे गाणे गाऊ लागले.
ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् । न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गानसम्पदा ।। ७.९४.
मग अतिशय मधुर, गंधर्वांसारखे आणि मानवाच्या पलीकडचे गाणे सुरू झाले आणि सर्व श्रोते त्या गाण्याच्या सौंदर्याने तृप्त झाले नाहीत.
प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् । ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ।। ७.९४.
त्यांनी सुरुवातीपासून, नारदांनी दाखवलेला पहिला सर्ग गायला आणि तिथून पुढे वीसावा सर्गपर्यंत गाणे सुरू ठेवले.
ततो ऽपराह्णसमये राघवः समभाषत । श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भ्रातरं भ्रातृवत्सलः ।। ७.९४.
दुपार्यानंतर, रामाने आपला भाऊ जेवढा प्रेमाने जपत असे, त्याने ते वीस विभाग ऐकून मग बोलायला सुरुवात केली.
अष्टादशसहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः । प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् । ददौ शीघ्रं स काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक् ।। ७.९४.
काकुत्स्था, या दोन थोर मुलांना अठरा हजार सोन्याच्या नाणी आणि त्यांना हवी असलेली इतर सर्व वस्तू पटकन दे. काकुत्स्थ रामाने दोन्ही मुलांना वेगवेगळ्या वस्तू लगेच दिल्या.
दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ । ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ।। ७.९४.
पण कुश आणि लव या दोघांनी ते सोनं घेतलंच नाही; हे दोन थोर मुलं आश्चर्यचकित होऊन म्हणाली, 'याचा उपयोग आम्हाला कशाला?'
वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ । सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ।। ७.९४.
आम्ही दोघं वनात राहतो, फळं-मुळं खाऊन समाधानी आहोत; सोनं किंवा धन आम्ही या जंगलात काय करणार?
तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः । श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ।। ७.९४.
त्यांनी असं बोलल्यावर, ज्या सर्वांनी ऐकलं आणि राम स्वतःही, सगळेच खूपच आश्चर्यचकित झाले.
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः । पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ।। ७.९४.
त्या काव्याचा उगम ऐकायला उत्सुक असलेल्या तेजस्वी रामाने त्या दोन ऋषिकुमारांना विचारलं.
किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
हे थोर मुलांनो, या काव्याचं माप काय? त्याचा पाया काय? या मोठ्या काव्याचा कर्ता कोण आहे आणि तो श्रेष्ठ ऋषी कुठे आहे?
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।। ७.९४.
राम विचारत असताना त्या दोन ऋषिकुमारांनी त्याला उत्तर दिलं.
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् । येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ।। ७.९४.
वेद्य वाळ्मीकी हे या काव्याचे कर्ते आहेत; ते यज्ञसभेत आले आहेत आणि त्यांनीच हे संपूर्ण चरित्र तुला दाखवलं आहे.
सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विशत्सहस्रकम् । उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ।। ७.९४.
भृगुवंशीय तपस्वी वाळ्मीकी यांनी चौवीस हजार श्लोकांत आणि शंभर आख्यायिकांत हे काव्य रचलं आहे.
आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च । काण्डानि षट् कृतानीह सोत्तराणि महात्मना । कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।। ७.९४.
राजा, सुरुवातीपासून पाचशे सर्ग आणि सहा कांडांसह, उत्तरकांडासहित, आमच्या पूज्य ऋषीने तुझं चरित्र इथे रचलं आहे.
प्रतिष्ठा ऽ ऽजीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते ।। ७.९४.
ज्याचं जीवन आहे, त्याचं अस्तित्व टिकून राहतं.
सोत्तराणि महात्मना । यदि बुद्धिः कृता राजञ्छ्रवणाय महारथ । कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ।। ७.९४.
राजा, जर त्या थोर पुरुषाने पुढील कृत्यं ऐकायचं ठरवलं असेल आणि दुसरं काही काम थोडक्यात उरकलं असेल, तर तू आपल्या भावासोबत ते ऐक.
बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
राम म्हणाला, 'असंच होवो,' आणि राघवाची परवानगी घेऊन, दोघंही आनंदाने त्या श्रेष्ठ ऋषी जिथे आहेत तिथे गेले.
रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः । श्रुत्वा तद्गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ।। ७.९४.
राम, ऋषी आणि थोर राजांसह, त्या गाण्याची गोडी ऐकून, कर्मशाळेकडे गेला.
शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं स स्वरशब्दयुक्तम् । तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम् ।। ७.९४.
त्याने ते गाणं ऐकलं, ज्यात ताल, लय, सर्ग, स्वर आणि शब्द यांचा संगम होता, तंतूंच्या लयीने सजलेलं, कुश आणि लव या दोघांनी सुंदर गायलं होतं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे, वाळ्मीकीकृत, आदिकाव्य, श्रीमद्रामायणाच्या उत्तरकांडातील चौर्याण्णवावा सर्ग संपला.
रामो बहून्यहान्येवं तद्गीतं परमं शुभम् । शुश्राव मुनिभिः सार्धं पार्थिवैः सह वानरैः ।। ७.९५.
रामाने अनेक दिवस, त्या अत्यंत शुभ गाण्याचं ऋषी, राजे आणि वानरांसोबत ऐकणं चालू ठेवलं.
तस्मिन्गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ । तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् । दूताञ्छुद्धसमाचारानाहूयात्ममनीषया ।। ७.९५.
त्या गाण्यातून सीतेचे दोन पुत्र कुश आणि लव हे ओळखून, रामाने सभेच्या मध्यभागी स्वतःच्या मनाने शुद्ध वर्तन असलेले दूत बोलावले आणि त्यांना सांगितले.
मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमितो भगवतो ऽन्तिकम् ।। ७.९५.
माझे शब्द सांगा आणि इथून जाऊन त्या पूज्य ऋषींच्या सान्निध्यात या.
परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् । यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा । करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ।। ७.९५.
सभेच्या मध्यभागी राम म्हणाला, "जर हे दोघे शुद्ध वर्तनाचे आणि निष्कलंक असतील, तर त्या महान ऋषींच्या संमतीने इथे स्वतःची शुद्धता सिद्ध करू द्या."
छन्दं मुनेश्च विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम् । प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत मे लघु ।। ७.९५.
त्या ऋषींच्या इच्छेचा आणि सीतेच्या मनाचा अर्थ समजून, आणि तिला खात्री द्यायची म्हणून, मग लवकरच मला कळवा.
श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा । करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममैव च ।। ७.९५.
उद्या सकाळी जनकनंदिनी मैथिलीने सभेच्या मध्यभागी माझ्या आणि स्वतःच्या शुद्धतेसाठी शपथ घ्यावी.
श्रुत्वा तु ऱागवस्यैतद्वचः परममद्भुतम् । दूताः सम्प्रययुर्बाटं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। ७.९५.
राघवाचे हे अद्भुत वचन ऐकून, दूत त्वरित त्या श्रेष्ठ ऋषी जिथे आहेत तिथे गेले.