तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ।। ७.९४.
पहाटे दोघांनी स्नान करून अग्निहोत्र केले आणि ऋषींनी पूर्वी सांगितलेले सर्व काही तिथे गाऊन दाखवले.
तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविजिर्मिताम् । अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम् ।। ७.९४.
काकुत्स्थ वंशज रामांनी प्राचीन आचार्यांनी रचलेली, नवीन पद्धतीने गाण्यात रंगवलेली ती गीते ऐकली.
प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् । बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत् ।। ७.९४.
अनेक प्रमाणांनी बांधलेली, तंतुवाद्याच्या लयीने सजलेली ती गीते दोन लहान मुलांनी गायली तेव्हा राघव उत्सुकतेने ऐकत राहिला.
अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् । पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ।। ७.९४.
नंतर, दुसऱ्या एका कामाच्या वेळी, राजाने महान ऋषी, राजे, विद्वान, व्यापारी आणि इतर सर्वांना बोलावले.
पौराणिकाञ्छब्दविदो ये च वृद्धा द्विजातयः । स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान्द्विजसत्तमान् ।। ७.९४.
त्याने पुराणकथा सांगणारे, भाषेचे जाणकार, वृद्ध ब्राह्मण, स्वरांचे गुण ओळखणारे आणि ऐकायला उत्सुक असलेले श्रेष्ठ द्विज यांनाही बोलावले.
लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः । पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ।। ७.९४.
त्याने विशेषतः गंधर्वविद्या जाणणारे, व्यापारी, पादाक्षरांची रचना समजणारे आणि छंदांमध्ये पारंगत असलेले लोकही बोलावले.
कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्योतिषे च परं गतान् । क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविदो जनान् ।। ७.९४.
कला आणि मात्रांचे बारकावे जाणणारे, ज्योतिषशास्त्रात प्रवीण, विधी आणि कर्तव्य जाणणारे असे सर्व लोक त्याने बोलावले.
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः । हेतूपचारकुशलान् वचने चापि हैतुकान् ।। ७.९४.
भाषा आणि अंगविक्षार ओळखणारे, सर्व व्यापारी, कारण आणि व्यवहारात कुशल, तसेच तर्कशास्त्रात निपुण असे लोकही त्याने बोलावले.
छन्दोविदः पुराणज्ञान्वैदिकान्द्विजसत्तमान् । चित्रज्ञान्वृत्तसूत्रज्ञान्गीतनृत्यविशारदान् ।। ७.९४.
छंदांचे जाणकार, पुराणांचे अभ्यासक, वेदपारंगत श्रेष्ठ द्विज, चित्रकला, काव्यरचना आणि गाणे-नृत्य यात निपुण असे लोकही त्याने बोलावले.
शास्त्रज्ञान्नीतिनिपुणान्वेदान्तार्थप्रबोधकान् । एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ।। ७.९४.
शास्त्रज्ञ, नीतीतज्ज्ञ, वेदांताचा अर्थ समजणारे असे सर्व लोक एकत्र करून राजाने त्या दोन गायकांना त्यांच्या मध्ये बसवले.
दृष्ट्वा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ।। ७.९४.
सर्व ऋषीगण आणि तेजस्वी राजे, राजाला आणि त्या दोन गायकांना डोळ्यांनी जणू काही अमृतासारखे पाहू लागले.
ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समन्ततः । उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोत्थितौ ।। ७.९४.
सर्वांनी एकमेकांना सांगितले, "हे दोघे रामासारखेच दिसतात, जणू मूळातून मूळच प्रतिमा निर्माण झाली आहे."
जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि । विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ।। ७.९४.
जर त्यांचे केस जटेसारखे नसते आणि ते झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालत नसते, तर राघवाच्या गायकात आणि त्यांच्यात काहीच फरक जाणवला नसता.
तेषां संवदतामेवं श्रोतऽणां हर्षवर्धनम् । गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ।। ७.९४.
त्यांच्या अशा बोलण्याने श्रोत्यांचा आनंद वाढला आणि ते दोन ऋषिकुमार तिथे गाणे गाऊ लागले.
ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् । न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गानसम्पदा ।। ७.९४.
मग अतिशय मधुर, गंधर्वांसारखे आणि मानवाच्या पलीकडचे गाणे सुरू झाले आणि सर्व श्रोते त्या गाण्याच्या सौंदर्याने तृप्त झाले नाहीत.
प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् । ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ।। ७.९४.
त्यांनी सुरुवातीपासून, नारदांनी दाखवलेला पहिला सर्ग गायला आणि तिथून पुढे वीसावा सर्गपर्यंत गाणे सुरू ठेवले.
ततो ऽपराह्णसमये राघवः समभाषत । श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भ्रातरं भ्रातृवत्सलः ।। ७.९४.
दुपार्यानंतर, रामाने आपला भाऊ जेवढा प्रेमाने जपत असे, त्याने ते वीस विभाग ऐकून मग बोलायला सुरुवात केली.
अष्टादशसहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः । प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् । ददौ शीघ्रं स काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक् ।। ७.९४.
काकुत्स्था, या दोन थोर मुलांना अठरा हजार सोन्याच्या नाणी आणि त्यांना हवी असलेली इतर सर्व वस्तू पटकन दे. काकुत्स्थ रामाने दोन्ही मुलांना वेगवेगळ्या वस्तू लगेच दिल्या.
दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ । ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ।। ७.९४.
पण कुश आणि लव या दोघांनी ते सोनं घेतलंच नाही; हे दोन थोर मुलं आश्चर्यचकित होऊन म्हणाली, 'याचा उपयोग आम्हाला कशाला?'
वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ । सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ।। ७.९४.
आम्ही दोघं वनात राहतो, फळं-मुळं खाऊन समाधानी आहोत; सोनं किंवा धन आम्ही या जंगलात काय करणार?
तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः । श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ।। ७.९४.
त्यांनी असं बोलल्यावर, ज्या सर्वांनी ऐकलं आणि राम स्वतःही, सगळेच खूपच आश्चर्यचकित झाले.
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः । पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ।। ७.९४.
त्या काव्याचा उगम ऐकायला उत्सुक असलेल्या तेजस्वी रामाने त्या दोन ऋषिकुमारांना विचारलं.
किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
हे थोर मुलांनो, या काव्याचं माप काय? त्याचा पाया काय? या मोठ्या काव्याचा कर्ता कोण आहे आणि तो श्रेष्ठ ऋषी कुठे आहे?
पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।। ७.९४.
राम विचारत असताना त्या दोन ऋषिकुमारांनी त्याला उत्तर दिलं.
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् । येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ।। ७.९४.
वेद्य वाळ्मीकी हे या काव्याचे कर्ते आहेत; ते यज्ञसभेत आले आहेत आणि त्यांनीच हे संपूर्ण चरित्र तुला दाखवलं आहे.
सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विशत्सहस्रकम् । उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ।। ७.९४.
भृगुवंशीय तपस्वी वाळ्मीकी यांनी चौवीस हजार श्लोकांत आणि शंभर आख्यायिकांत हे काव्य रचलं आहे.
आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च । काण्डानि षट् कृतानीह सोत्तराणि महात्मना । कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।। ७.९४.
राजा, सुरुवातीपासून पाचशे सर्ग आणि सहा कांडांसह, उत्तरकांडासहित, आमच्या पूज्य ऋषीने तुझं चरित्र इथे रचलं आहे.
प्रतिष्ठा ऽ ऽजीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते ।। ७.९४.
ज्याचं जीवन आहे, त्याचं अस्तित्व टिकून राहतं.
सोत्तराणि महात्मना । यदि बुद्धिः कृता राजञ्छ्रवणाय महारथ । कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ।। ७.९४.
राजा, जर त्या थोर पुरुषाने पुढील कृत्यं ऐकायचं ठरवलं असेल आणि दुसरं काही काम थोडक्यात उरकलं असेल, तर तू आपल्या भावासोबत ते ऐक.
बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। ७.९४.
राम म्हणाला, 'असंच होवो,' आणि राघवाची परवानगी घेऊन, दोघंही आनंदाने त्या श्रेष्ठ ऋषी जिथे आहेत तिथे गेले.