वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते । सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।। ७.९३.
त्या अद्भुत यज्ञाच्या वेळी, वाल्मीकि ऋषी आपल्या शिष्यांसह त्वरित तेथे आले.
स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् । एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्छुभान् ।। ७.९३.
त्या तेजस्वी आणि आश्चर्यकारक यज्ञाचे दर्शन घेऊन, त्यांनी ऋषींसाठी एकांत स्थळी सुंदर झोपड्या उभारल्या.
शकटांश्च बहून्पूर्णान्फलमूलैश्च शोभनान् । वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः ।। ७.९३.
वाल्मीकि यांच्या रम्य आश्रमाजवळ, त्यांनी सुंदर फळांनी व मुळांनी भरलेल्या अनेक गाड्या ठेवल्या.
आसीत्सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः । वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत्परमात्मवान् ।। ७.९३.
महातेजस्वी आणि परमात्मा असलेल्या वाल्मीकि ऋषींचा राजा आणि इतर महर्षी यांनी मोठ्या सन्मानाने सत्कार केला आणि तेथेच ते राहू लागले.
स शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ । कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायेथां परया मुदा ।। ७.९३.
त्यांनी आपल्या दोन्ही धाडसी शिष्यांना सांगितले, "तुम्ही एकाग्रतेने जाऊन संपूर्ण रामायण काव्य अत्यंत आनंदाने गा."
ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च । रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ।। ७.९३.
पवित्र ऋषींच्या आश्रमात, ब्राह्मणांच्या वसतीमध्ये, रस्त्यांवर, राजमार्गांवर आणि राजांच्या घरांमध्ये,
रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते । ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ।। ७.९३.
रामाच्या राजमहलाच्या प्रवेशद्वारी, जिथे लोक काम करत आहेत, आणि विशेषतः यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांसमोर, ते गीत गायले जावे.
इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च । जातानि पर्वताग्रेषु चास्वाद्यास्वाद्य गायताम् ।। ७.९३.
इथे पर्वतशिखरांवर उगवलेली ही विविध आणि गोड फळे आहेत; गात असताना ती आनंदाने खा.
न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै । मूलानि च सुमृष्टानि नगराद्बहिरास्यथः ।। ७.९३.
माझ्या मुलांनो, ही फळे आणि नीट धुतलेली मुळे खाल्ल्यावर तुम्हाला थकवा जाणवणार नाही; तुम्ही ताजेतवाने होऊन नगराबाहेर जाल.
यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः । ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ।। ७.९३.
जर राजा राम तुम्हाला बोलावून ऐकू इच्छित असेल, तर गोळा झालेल्या ऋषींसमोर गाणे सुरू करा.
दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा । प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टा मया पुरा ।। ७.९३.
दररोज मधुर स्वरात वीस सर्ग गायले जावेत, आणि मी पूर्वी सांगितलेल्या प्रमाणानुसारच गायन व्हावे.
लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पो ऽपि धनकाङ्क्षया । किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपजीविना ।। ७.९३.
धनाची इच्छा मनात ठेवून किंचितही लोभ करू नका; आश्रमात राहणाऱ्यांना, फळे-मुळे खाणाऱ्यांना धनाचा काय उपयोग?
यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ । आवां वाल्मीकिशिष्यौ स्वो ब्रूतमेवं नराधिपम् ।। ७.९३.
काकुत्स्थ वंशातील राजा जर विचारेल, 'तुम्ही कोणाचे मुले आहात?' तर त्याला सांगा, 'आम्ही वाल्मीकि ऋषींचे शिष्य आहोत.'
इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा ऽपूर्वदर्शनम् । मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ ।। ७.९३.
ही गोड झंकारणारी तंत्री वाजवा, कधीही न पाहिलेल्या ठिकाणी, नीट सूर लावून, चिंता न करता गोड गा.
आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् । पिता हि सर्वभूतानां राजा भविति धर्मतः ।। ७.९३.
गायनाची सुरुवात अगदी आरंभापासून करा आणि राजाचा अवमान करू नका; कारण धर्माने राजा सर्व प्राण्यांचा पिता असतो.
तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समास्थितौ । गायेथां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ।। ७.९३.
म्हणून, उद्या सकाळी आनंदी मनाने जागा घ्या आणि तंत्रीच्या तालासह मधुर गीत गा.
इति सन्दिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा । वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः ।। ७.९३.
अशा प्रकारे अनेक वेळा सूचना देऊन, प्रचेतसपुत्र, उदार आणि कीर्तीमान वाल्मीकि ऋषी शांतपणे बसले.
सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ । तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दमौ ।। ७.९३.
त्या ऋषीने दिलेल्या आज्ञेनुसार, मैथिलीचे दोन्ही पुत्र म्हणाले, 'तसेच करू,' आणि शत्रूंना जिंकणारे ते दोघे बाहेर पडले.
तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा । समुत्सुकौ तौ सममूषतुर्निशां यथा ऽश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम् ।। ७.९३.
त्या दोन कुमारांनी ऋषींच्या अद्भुत वचनांना आपल्या हृदयात ठेवले आणि दोघेही खूप उत्सुकतेने, जणू काही अश्विनी कुमारांनी भृगुकुळातील शिकवणी ऐकावी तशी, ती रात्र एकत्र घालवली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील त्र्याण्णववा सर्ग संपला.
तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ।। ७.९४.
पहाटे दोघांनी स्नान करून अग्निहोत्र केले आणि ऋषींनी पूर्वी सांगितलेले सर्व काही तिथे गाऊन दाखवले.
तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविजिर्मिताम् । अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम् ।। ७.९४.
काकुत्स्थ वंशज रामांनी प्राचीन आचार्यांनी रचलेली, नवीन पद्धतीने गाण्यात रंगवलेली ती गीते ऐकली.
प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् । बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत् ।। ७.९४.
अनेक प्रमाणांनी बांधलेली, तंतुवाद्याच्या लयीने सजलेली ती गीते दोन लहान मुलांनी गायली तेव्हा राघव उत्सुकतेने ऐकत राहिला.
अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् । पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ।। ७.९४.
नंतर, दुसऱ्या एका कामाच्या वेळी, राजाने महान ऋषी, राजे, विद्वान, व्यापारी आणि इतर सर्वांना बोलावले.
पौराणिकाञ्छब्दविदो ये च वृद्धा द्विजातयः । स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान्द्विजसत्तमान् ।। ७.९४.
त्याने पुराणकथा सांगणारे, भाषेचे जाणकार, वृद्ध ब्राह्मण, स्वरांचे गुण ओळखणारे आणि ऐकायला उत्सुक असलेले श्रेष्ठ द्विज यांनाही बोलावले.
लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः । पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ।। ७.९४.
त्याने विशेषतः गंधर्वविद्या जाणणारे, व्यापारी, पादाक्षरांची रचना समजणारे आणि छंदांमध्ये पारंगत असलेले लोकही बोलावले.
कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्योतिषे च परं गतान् । क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविदो जनान् ।। ७.९४.
कला आणि मात्रांचे बारकावे जाणणारे, ज्योतिषशास्त्रात प्रवीण, विधी आणि कर्तव्य जाणणारे असे सर्व लोक त्याने बोलावले.
भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः । हेतूपचारकुशलान् वचने चापि हैतुकान् ।। ७.९४.
भाषा आणि अंगविक्षार ओळखणारे, सर्व व्यापारी, कारण आणि व्यवहारात कुशल, तसेच तर्कशास्त्रात निपुण असे लोकही त्याने बोलावले.
छन्दोविदः पुराणज्ञान्वैदिकान्द्विजसत्तमान् । चित्रज्ञान्वृत्तसूत्रज्ञान्गीतनृत्यविशारदान् ।। ७.९४.
छंदांचे जाणकार, पुराणांचे अभ्यासक, वेदपारंगत श्रेष्ठ द्विज, चित्रकला, काव्यरचना आणि गाणे-नृत्य यात निपुण असे लोकही त्याने बोलावले.
शास्त्रज्ञान्नीतिनिपुणान्वेदान्तार्थप्रबोधकान् । एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ।। ७.९४.
शास्त्रज्ञ, नीतीतज्ज्ञ, वेदांताचा अर्थ समजणारे असे सर्व लोक एकत्र करून राजाने त्या दोन गायकांना त्यांच्या मध्ये बसवले.