तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमध्ये महात्मनः । विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ।। ७.९२.
त्या यज्ञाच्या वेळी रामाने सर्व काही दिले, वेगवेगळ्या जातींची गायी, जमीन यासारख्या अनेक वस्तूही वाटल्या.
न निस्सृतं भतत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम् । तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ।। ७.९२.
मागणाऱ्यांसाठी काहीही मागितल्यावर दान देणाऱ्याच्या तोंडून कधीही नकाराचे शब्द आले नाहीत; वानर आणि राक्षस जे मागितले ते लगेच देत असत.
न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वा ऽप्यथ कृर्शतः । तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ।। ७.९२.
त्या राजाच्या उत्तम यज्ञात, आनंदी आणि तृप्त लोकांनी वेढलेल्या जागी, कोणीही घाणेरडा, दुःखी किंवा अशक्त नव्हता.
ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः । नास्मरंस्तादृशं यज्ञं नाप्यासीत् स कदाचन ।। ७.९२.
तेथे असलेल्या दीर्घायुषी आणि महान ऋषींनाही असा यज्ञ कधीच आठवत नव्हता, आणि पूर्वी कधीच घडला नव्हता.
यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः । वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ।। ७.९२.
जो सुवर्णाने विधी करायचा, त्याला सुवर्ण मिळायचे; ज्याला धन हवे, त्याला धन मिळायचे; रत्नाची इच्छा करणाऱ्याला फक्त रत्न मिळायचे.
रजतानां सुवर्णानामश्मनामथ वाससाम् । अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।। ७.९२.
सतत दिल्या जाणाऱ्या चांदी, सोनं, दगड आणि वस्त्रांचे ढीग सर्वत्र दिसत होते.
न शक्रस्य धनेशस्य यमस्य वरुणस्य वा । ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।। ७.९२.
इंद्र, कुबेर, यम किंवा वरुण यांच्या खजिन्यातही अशी संपत्ती कधीच पाहायला मिळाली नव्हती, असे तपस्वी म्हणाले.
सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः । वासोधनान्नमर्थिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ।। ७.९२.
सर्वत्र वानर आणि राक्षस उभे होते; त्यांनी मागणाऱ्यांना भरभरून वस्त्रे, धन आणि अन्न दिले.
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः । संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ।। ७.९२.
राजसिंह रामाचा असा हा सर्व गुणांनी युक्त यज्ञ, एक वर्ष आणि त्याहून अधिक काळ चालू राहिला आणि त्यात कधीही काही कमी पडले नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र रामायणातील उत्तम उत्तरकांडाचा बावन्नावा सर्ग संपला.
वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते । सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।। ७.९३.
त्या अद्भुत यज्ञाच्या वेळी, वाल्मीकि ऋषी आपल्या शिष्यांसह त्वरित तेथे आले.
स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् । एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्छुभान् ।। ७.९३.
त्या तेजस्वी आणि आश्चर्यकारक यज्ञाचे दर्शन घेऊन, त्यांनी ऋषींसाठी एकांत स्थळी सुंदर झोपड्या उभारल्या.
शकटांश्च बहून्पूर्णान्फलमूलैश्च शोभनान् । वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः ।। ७.९३.
वाल्मीकि यांच्या रम्य आश्रमाजवळ, त्यांनी सुंदर फळांनी व मुळांनी भरलेल्या अनेक गाड्या ठेवल्या.
आसीत्सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः । वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत्परमात्मवान् ।। ७.९३.
महातेजस्वी आणि परमात्मा असलेल्या वाल्मीकि ऋषींचा राजा आणि इतर महर्षी यांनी मोठ्या सन्मानाने सत्कार केला आणि तेथेच ते राहू लागले.
स शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ । कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायेथां परया मुदा ।। ७.९३.
त्यांनी आपल्या दोन्ही धाडसी शिष्यांना सांगितले, "तुम्ही एकाग्रतेने जाऊन संपूर्ण रामायण काव्य अत्यंत आनंदाने गा."
ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च । रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ।। ७.९३.
पवित्र ऋषींच्या आश्रमात, ब्राह्मणांच्या वसतीमध्ये, रस्त्यांवर, राजमार्गांवर आणि राजांच्या घरांमध्ये,
रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते । ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ।। ७.९३.
रामाच्या राजमहलाच्या प्रवेशद्वारी, जिथे लोक काम करत आहेत, आणि विशेषतः यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांसमोर, ते गीत गायले जावे.
इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च । जातानि पर्वताग्रेषु चास्वाद्यास्वाद्य गायताम् ।। ७.९३.
इथे पर्वतशिखरांवर उगवलेली ही विविध आणि गोड फळे आहेत; गात असताना ती आनंदाने खा.
न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै । मूलानि च सुमृष्टानि नगराद्बहिरास्यथः ।। ७.९३.
माझ्या मुलांनो, ही फळे आणि नीट धुतलेली मुळे खाल्ल्यावर तुम्हाला थकवा जाणवणार नाही; तुम्ही ताजेतवाने होऊन नगराबाहेर जाल.
यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः । ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ।। ७.९३.
जर राजा राम तुम्हाला बोलावून ऐकू इच्छित असेल, तर गोळा झालेल्या ऋषींसमोर गाणे सुरू करा.
दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा । प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टा मया पुरा ।। ७.९३.
दररोज मधुर स्वरात वीस सर्ग गायले जावेत, आणि मी पूर्वी सांगितलेल्या प्रमाणानुसारच गायन व्हावे.
लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पो ऽपि धनकाङ्क्षया । किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपजीविना ।। ७.९३.
धनाची इच्छा मनात ठेवून किंचितही लोभ करू नका; आश्रमात राहणाऱ्यांना, फळे-मुळे खाणाऱ्यांना धनाचा काय उपयोग?
यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ । आवां वाल्मीकिशिष्यौ स्वो ब्रूतमेवं नराधिपम् ।। ७.९३.
काकुत्स्थ वंशातील राजा जर विचारेल, 'तुम्ही कोणाचे मुले आहात?' तर त्याला सांगा, 'आम्ही वाल्मीकि ऋषींचे शिष्य आहोत.'
इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा ऽपूर्वदर्शनम् । मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ ।। ७.९३.
ही गोड झंकारणारी तंत्री वाजवा, कधीही न पाहिलेल्या ठिकाणी, नीट सूर लावून, चिंता न करता गोड गा.
आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् । पिता हि सर्वभूतानां राजा भविति धर्मतः ।। ७.९३.
गायनाची सुरुवात अगदी आरंभापासून करा आणि राजाचा अवमान करू नका; कारण धर्माने राजा सर्व प्राण्यांचा पिता असतो.
तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समास्थितौ । गायेथां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ।। ७.९३.
म्हणून, उद्या सकाळी आनंदी मनाने जागा घ्या आणि तंत्रीच्या तालासह मधुर गीत गा.
इति सन्दिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा । वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः ।। ७.९३.
अशा प्रकारे अनेक वेळा सूचना देऊन, प्रचेतसपुत्र, उदार आणि कीर्तीमान वाल्मीकि ऋषी शांतपणे बसले.
सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ । तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दमौ ।। ७.९३.
त्या ऋषीने दिलेल्या आज्ञेनुसार, मैथिलीचे दोन्ही पुत्र म्हणाले, 'तसेच करू,' आणि शत्रूंना जिंकणारे ते दोघे बाहेर पडले.
तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा । समुत्सुकौ तौ सममूषतुर्निशां यथा ऽश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम् ।। ७.९३.
त्या दोन कुमारांनी ऋषींच्या अद्भुत वचनांना आपल्या हृदयात ठेवले आणि दोघेही खूप उत्सुकतेने, जणू काही अश्विनी कुमारांनी भृगुकुळातील शिकवणी ऐकावी तशी, ती रात्र एकत्र घालवली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील त्र्याण्णववा सर्ग संपला.