तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः । हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ।। ७.९२.
भरताचा मोठा भाऊ, सर्व सामान लवकर पाठवून, शुभचिन्हांनी युक्त काळ्या रंगाचा अश्व सोडला.
ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वतन्त्रे नियोज्य च । ततो ऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिशम् ।। ७.९२.
ऋत्विजांसह लक्ष्मणाला अश्वमेधाच्या विधीत नेमून, मग काकुत्स्थ सैन्यासह नैमिषारण्याकडे गेला.
यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् । प्रबर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति वचो ऽब्रवीत् ।। ७.९२.
महाबाहू आणि तेजस्वी रामाने तो अद्भुत यज्ञवाट पाहिल्यावर, त्याला फारच आश्चर्य वाटले आणि त्याने असे शब्द उच्चारले.
नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः । आनिन्युरुपहारांश्च तान्रामः प्रत्यपूजयत् ।। ७.९२.
नैमिषारण्यात राम राहत असताना, सर्व राजांनी आपापली भेटवस्तू आणल्या आणि रामाने त्यांचा सन्मानपूर्वक स्वीकार केला.
उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् । सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महामतिः ।। ७.९२.
महान आणि मनाने मोठ्या असलेल्या राजांना व त्यांच्या सेवकांना, राम या श्रेष्ठ पुरुषाने योग्य त्या कामांची जबाबदारी दिली.
अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् । भरतः सन्ददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ।। ७.९२.
त्या वेळी भरत आणि शत्रुघ्न यांनी मिळून सर्व मोठ्या पाहुण्यांसाठी आणि त्यांच्या सोबत्यांसाठी जेवण, पाणी आणि वस्त्रे लवकरच तयार केली.
वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा । विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ।। ७.९२.
त्याच वेळी सुग्रीवसह सर्व वानरांनी मोठ्या आदराने ब्राह्मणांची सेवा केली.
बिभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः स्रग्विभिर्वृतः । ऋषीणामुग्रतपसां पूजां चक्रे महात्मनाम् ।। ७.९२.
विभीषण अनेक फुलांच्या माळांनी सजलेले राक्षस घेऊन आला आणि त्याने कठोर तप करणाऱ्या ऋषींची भक्तीभावाने पूजा केली.
एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत । लक्ष्मणेनागुप्ता च हयचर्या प्रवर्तत । ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम् ।। ७.९२.
अशा प्रकारे तो अश्वमेध यज्ञ उत्तम रीतीने पार पडला; लक्ष्मणाने घोड्याची राखण केली. राजसिंह रामाचा हा यज्ञ सर्वांत श्रेष्ठ आणि उत्तम होता.
नान्यः शब्दो ऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः । छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः ।। ७.९२.
त्या महान रामाच्या अश्वमेध यज्ञात, 'मागणाऱ्यांना समाधान होईपर्यंत निर्धास्तपणे द्या' हेच एकमेव शब्द ऐकू येत होते.
तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमध्ये महात्मनः । विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ।। ७.९२.
त्या यज्ञाच्या वेळी रामाने सर्व काही दिले, वेगवेगळ्या जातींची गायी, जमीन यासारख्या अनेक वस्तूही वाटल्या.
न निस्सृतं भतत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम् । तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ।। ७.९२.
मागणाऱ्यांसाठी काहीही मागितल्यावर दान देणाऱ्याच्या तोंडून कधीही नकाराचे शब्द आले नाहीत; वानर आणि राक्षस जे मागितले ते लगेच देत असत.
न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वा ऽप्यथ कृर्शतः । तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ।। ७.९२.
त्या राजाच्या उत्तम यज्ञात, आनंदी आणि तृप्त लोकांनी वेढलेल्या जागी, कोणीही घाणेरडा, दुःखी किंवा अशक्त नव्हता.
ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः । नास्मरंस्तादृशं यज्ञं नाप्यासीत् स कदाचन ।। ७.९२.
तेथे असलेल्या दीर्घायुषी आणि महान ऋषींनाही असा यज्ञ कधीच आठवत नव्हता, आणि पूर्वी कधीच घडला नव्हता.
यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः । वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ।। ७.९२.
जो सुवर्णाने विधी करायचा, त्याला सुवर्ण मिळायचे; ज्याला धन हवे, त्याला धन मिळायचे; रत्नाची इच्छा करणाऱ्याला फक्त रत्न मिळायचे.
रजतानां सुवर्णानामश्मनामथ वाससाम् । अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।। ७.९२.
सतत दिल्या जाणाऱ्या चांदी, सोनं, दगड आणि वस्त्रांचे ढीग सर्वत्र दिसत होते.
न शक्रस्य धनेशस्य यमस्य वरुणस्य वा । ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।। ७.९२.
इंद्र, कुबेर, यम किंवा वरुण यांच्या खजिन्यातही अशी संपत्ती कधीच पाहायला मिळाली नव्हती, असे तपस्वी म्हणाले.
सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः । वासोधनान्नमर्थिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ।। ७.९२.
सर्वत्र वानर आणि राक्षस उभे होते; त्यांनी मागणाऱ्यांना भरभरून वस्त्रे, धन आणि अन्न दिले.
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः । संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ।। ७.९२.
राजसिंह रामाचा असा हा सर्व गुणांनी युक्त यज्ञ, एक वर्ष आणि त्याहून अधिक काळ चालू राहिला आणि त्यात कधीही काही कमी पडले नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र रामायणातील उत्तम उत्तरकांडाचा बावन्नावा सर्ग संपला.
वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते । सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।। ७.९३.
त्या अद्भुत यज्ञाच्या वेळी, वाल्मीकि ऋषी आपल्या शिष्यांसह त्वरित तेथे आले.
स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् । एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्छुभान् ।। ७.९३.
त्या तेजस्वी आणि आश्चर्यकारक यज्ञाचे दर्शन घेऊन, त्यांनी ऋषींसाठी एकांत स्थळी सुंदर झोपड्या उभारल्या.
शकटांश्च बहून्पूर्णान्फलमूलैश्च शोभनान् । वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः ।। ७.९३.
वाल्मीकि यांच्या रम्य आश्रमाजवळ, त्यांनी सुंदर फळांनी व मुळांनी भरलेल्या अनेक गाड्या ठेवल्या.
आसीत्सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः । वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत्परमात्मवान् ।। ७.९३.
महातेजस्वी आणि परमात्मा असलेल्या वाल्मीकि ऋषींचा राजा आणि इतर महर्षी यांनी मोठ्या सन्मानाने सत्कार केला आणि तेथेच ते राहू लागले.
स शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ । कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायेथां परया मुदा ।। ७.९३.
त्यांनी आपल्या दोन्ही धाडसी शिष्यांना सांगितले, "तुम्ही एकाग्रतेने जाऊन संपूर्ण रामायण काव्य अत्यंत आनंदाने गा."
ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च । रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ।। ७.९३.
पवित्र ऋषींच्या आश्रमात, ब्राह्मणांच्या वसतीमध्ये, रस्त्यांवर, राजमार्गांवर आणि राजांच्या घरांमध्ये,
रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते । ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ।। ७.९३.
रामाच्या राजमहलाच्या प्रवेशद्वारी, जिथे लोक काम करत आहेत, आणि विशेषतः यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांसमोर, ते गीत गायले जावे.
इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च । जातानि पर्वताग्रेषु चास्वाद्यास्वाद्य गायताम् ।। ७.९३.
इथे पर्वतशिखरांवर उगवलेली ही विविध आणि गोड फळे आहेत; गात असताना ती आनंदाने खा.
न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै । मूलानि च सुमृष्टानि नगराद्बहिरास्यथः ।। ७.९३.
माझ्या मुलांनो, ही फळे आणि नीट धुतलेली मुळे खाल्ल्यावर तुम्हाला थकवा जाणवणार नाही; तुम्ही ताजेतवाने होऊन नगराबाहेर जाल.
यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः । ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ।। ७.९३.
जर राजा राम तुम्हाला बोलावून ऐकू इच्छित असेल, तर गोळा झालेल्या ऋषींसमोर गाणे सुरू करा.