स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः। उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः
मान मिळालेले, नम्र असलेले राजे, नगरवासी आणि ग्रामीण लोक सभेत बसले असता, तो राजा जणू सहस्त्र डोळ्यांचा देव अमरांमध्ये शोभतो तसा शोभत होता.
thumb|द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणातील अयोध्याकांडाचा दुसरा सर्ग ऐका.
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः। हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः
नंतर पृथ्वीच्या राजाने संपूर्ण सभा बोलावून, हितकारक आणि उन्नती करणारे प्रसिद्ध असे शब्द सांगितले.
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्
राजाने राजेश्वरांना गोड, भावपूर्ण, राजस आणि अनुपम अशा आवाजात संबोधले.
विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्
तुम्हा सर्वांना माहीत आहे की, माझे हे उत्तम राज्य माझ्या पूर्वज राजांनी मुलासारखे जपले.
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्। श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत्
इक्ष्वाकू घराण्यातील सर्व राजांनी जपलेले हे जग मीही सर्वांच्या कल्याणासाठी आणि सुखासाठी अर्पण करावे असे मला वाटते.
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः
माझ्या पूर्वजांनी दाखवलेल्या मार्गाने चालत मी नेहमी जागरूक राहून, शक्य तितक्या माझ्या प्रजेला जपले.
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्। पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया
संपूर्ण जगाच्या हितासाठी धावपळ करत असताना, पांढऱ्या छत्राच्या सावलीत माझे शरीर आता वृद्ध झाले आहे.
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये
अनेक हजारो वर्षे जगून, हे शरीर आता थकले आहे, म्हणून मला विश्रांती हवी आहे.
राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः। परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्
राजांच्या योग्य असलेली, पण ज्यांनी इंद्रिये जिंकली नाहीत त्यांना जड जाणारी ही धर्माची मोठी जबाबदारी मी वाहत असल्याने आता मी थकलो आहे.
सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते। संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्
म्हणून मी आता विश्रांती घ्यायची इच्छा करतो, माझ्या मुलाला लोकांच्या भल्यासाठी राजा करून, इथे जमलेल्या सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा सल्ला घेऊन.
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः। पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः
माझा मुलगा सर्व गुणांनी माझ्याहून श्रेष्ठ आहे; शत्रूंच्या नगरांवर विजय मिळवणारा राम बळाने इंद्रासारखा आहे.
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्। यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम्
तो धर्माचा आधार असलेला, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, पुष्य नक्षत्रासह चंद्रासारखा राम, याला मी उद्या सकाळी युवराज म्हणून नेमणार आहे.
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः। त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्
लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ, श्रीमंत आणि योग्य असा तोच तुमच्यासाठी योग्य राजा आहे; त्याच्या राज्यात तीनही लोक अधिक सुरक्षित राहतील.
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्। गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै
या उत्तम कार्यामुळे मी लगेचच या पृथ्वीला समृद्ध करीन आणि ती मुलाकडे सोपवून मी चिंता-मुक्त होईन.
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्। भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्
मी जे योग्य आणि नीट विचार केलेले ठरवले आहे, ते तुम्हाला मान्य असेल तर ते मान्य करा; किंवा मला दुसरे काही करायला सांगितले तर सांगा.
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम्। अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया
जरी मला ही इच्छा असली, तरी दुसरे काही लोकहिताचे मार्ग सुद्धा विचारात घ्या; कारण सर्वांच्या विचारातूनच खरी स्पष्टता मिळते.
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम्। वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः
राजा असे म्हणताच, आनंदित राजे आनंदाने प्रतिसाद देऊ लागले, जणू काही पावसाळ्या ढगाला मोर गातात तसा.
स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः। जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव
मग आनंदाने भरलेला, सौम्य आणि अनुमोदनाचा आवाज सर्व लोकांतून उमटला, जणू पृथ्वी हादरावी असा.
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह
धर्म आणि अर्थ जाणणाऱ्या राजाच्या मनोवृत्तीला पूर्णपणे समजून, ब्राह्मण आणि सैन्यप्रमुख नागरिक व गावकऱ्यांसह एकत्र आले.
समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः। ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्
ते सर्व एकत्र येऊन एकमताने विचार करू लागले आणि आपल्या मनात ठरवून वयोवृद्ध दशरथ राजाला म्हणाले.
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव। स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम्
राजा, तू अनेक वर्षे जगलास, आता वयस्कर झाला आहेस; म्हणूनच, हे पृथ्वीच्या अधिपती, रामाला युवराज म्हणून अभिषेक कर.
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम्
आम्हाला बलवान, वीर आणि सामर्थ्यशाली रामाला मोठ्या हत्तीवर बसलेला, छत्राच्या सावलीत पाहायची इच्छा आहे.
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम्। अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्
त्यांचे मनाप्रमाणे बोलणे ऐकून, राजा जणू काही काहीच माहित नाही असे दाखवत, अधिक जाणून घ्यायची इच्छा ठेवून म्हणाला:
श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ। राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः
तुम्ही राघवाला स्वामी म्हणून निवडायची इच्छा व्यक्त केली आहे, हे ऐकून मला शंका वाटते; म्हणून खरी गोष्ट सांगा.
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति। भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम्
मी अजूनही धर्माने पृथ्वीचे राज्य करतो, तरीही तुम्हाला बलवान युवराज पाहायची इच्छा का आहे?
ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह। बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते
मग त्या महान लोकांनी, नागरिक व गावकऱ्यांसह, उत्तर दिले: 'राजा, तुझ्या मुलात अनेक शुभ गुण आहेत.'
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः। प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु
देवासारखा, बुद्धिमान आणि गुणी तुझ्या मुलाचे सर्व प्रिय आणि आनंददायक गुण आम्ही आता सांगतो, ऐक.
दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते
राम हे इंद्रासारख्या दिव्य गुणांनी युक्त आहेत, सत्य आणि पराक्रम यांना नेहमीच धरून राहतात. राजन, ते सर्व इक्ष्वाकूंपेक्षा श्रेष्ठ आहेत.
रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः। साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह
राम हे या जगात खरे सज्जन आहेत, सत्याला आणि धर्माला पूर्णपणे समर्पित आहेत. खरंतर, धर्म आणि समृद्धी दोन्ही राम यांच्यापासूनच प्रकट झाले आहेत.