कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः । रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ।। ७.९०.
कर्दमाने असे सांगितल्यावर, सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी रुद्राच्या पूजेसाठी त्या यज्ञास मान्यता दिली.
संवर्तस्य तु राजर्षेः शिष्यः पुरपुरञ्जयः । मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ।। ७.९०.
समवर्त राजर्षीचा शिष्य, प्रसिद्ध मरुत्त, त्याने तो यज्ञ सुरू केला.
ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः । रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ।। ७.९०.
मग बुधाच्या आश्रमाजवळ मोठा यज्ञ झाला आणि कीर्तीमान रुद्र अत्यंत प्रसन्न झाला.
अथ यज्ञे समाप्ते तु प्रीतः परमया मुदा । उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाच इलसन्निधौ ।। ७.९०.
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, अत्यंत आनंदित उमा-पतीने सर्व ब्राह्मणांना इलाच्या उपस्थितीत संबोधले.
प्रीतो ऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः । अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ।। ७.९०.
अश्वमेध यज्ञ आणि तुमच्या भक्तीमुळे मी प्रसन्न आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो. या बाहीकाधिपतीसाठी मी कोणते शुभ आणि प्रिय कार्य करू?
तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः । प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला ।। ७.९०.
देवाधिदेव असे म्हणताच, सर्व ब्राह्मण एकाग्रतेने प्रार्थना करू लागले की इलाला पुन्हा पुरुषत्व मिळावे.
ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददौ पुनः । इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ।। ७.९०.
मग महादेव अत्यंत प्रसन्न होऊन इलाला पुन्हा पुरुषत्व दिलं आणि हे वर दिल्यावर तो अदृश्य झाला.
निवृत्ते हयमेधे च गतश्चादर्शनं हरः । यथागतं द्विजाः सर्वे ह्यगच्छन्दीर्घदर्शिनः ।। ७.९०.
अश्वमेध यज्ञ संपल्यावर आणि हर अदृश्य झाल्यावर, सर्व दूरदृष्टी ब्राह्मण जसे आले होते तसेच परत गेले.
राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् । निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ।। ७.९०.
राजाने बाह्लिक सोडून दिलं आणि मध्यदेशात प्रतिष्ठान नावाचं प्रसिद्ध नगर वसवलं.
शशबिन्दुश्च राजर्षिर्बाह्लिं पुरपुरञ्जयः । प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ।। ७.९०.
शशबिंदू हा राजर्षी बाह्लिकवर राज्य करत होता, आणि प्रतिष्ठानमध्ये प्रजापतीचा पुत्र, बलवान इला राजा झाला.
स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् । ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ।। ७.९०.
कालानुसार इला ब्रह्मलोकात पोहोचला, आणि त्याचा पुत्र पुरूरवा राजा प्रतिष्ठान मिळवला.
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ । स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ।। ७.९०.
हे अश्वमेध यज्ञाचं सामर्थ्य आहे, हे पुरुषश्रेष्ठा: स्त्री झालेला पुन्हा पुरुषत्व मिळवतो, आणि इतर दुर्मिळ लाभही मिळतात.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः
अशी ही श्रीमद्रामायणातील वाल्मिकीच्या आदिकाव्याच्या श्रीमदुत्तरकांडातील नव्व्याव्या सर्गाची समाप्ती.
एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः । लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ।। ७.९१.
हे सांगून, काकुत्स्थ वंशाचा तेजस्वी राम आपल्या भावांसमोर पुन्हा लक्ष्मणाला धर्मयुक्त शब्द बोलला.
वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् । द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ।। ७.९१.
वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप आणि अश्वमेध यज्ञात प्रमुख असलेल्या सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण—
एतान्सर्वान्समानीय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण । हयं लक्षणसम्पन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ।। ७.९१.
हे सर्व एकत्र करून, आणि त्यांच्याशी सल्ला घेऊन, लक्ष्मणा, मी शुभ चिन्हांनी युक्त अश्वाला पूर्ण एकाग्रतेने सोडणार आहे.
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः । द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम् ।। ७.९१.
राघवाने हे बोलल्यावर, वेगवान लक्ष्मणाने सर्व ब्राह्मणांना बोलावून त्यांना राघवाच्या समोर आणलं.
ते दृष्ट्वा देवसङ्काशं कृतपादाभिवन्दनम् । राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ।। ७.९१.
ते देवासारख्या तेजस्वी राघवाला पाहून, पायांवर वंदन करून, त्याला आशीर्वाद देत आदराने पूजले.
प्राञ्जलिः स तदा भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् । आचचक्षे ऽश्वमेधस्य ह्यभिप्रायं महायशाः ।। ७.९१.
तेव्हा राघव, मोठ्या कीर्तीचा, हात जोडून, अश्वमेध यज्ञाचा आपला हेतू श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सांगितला.
ते तु रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम् । अश्वमेधं द्विजाः सर्वे पूजयन्ति स्म सर्वशः ।। ७.९१.
रामाचे हे ऐकून, सर्व ब्राह्मणांनी वृषध्वजाला नमस्कार करून, अश्वमेध यज्ञाची सर्व प्रकारे पूजा केली.
स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् । अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतो ऽभवत्तदा ।। ७.९१.
त्यावेळी, ब्राह्मणांच्या अद्भुत आणि अश्वमेधाशी संबंधित शब्द ऐकून, तो अत्यंत आनंदी झाला.
विज्ञाय कर्म तत्तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । प्रेषयस्व द्रुतं दूतान् सुग्रीवाय महात्मने ।। ७.९१.
त्यांचा विधी समजून, रामाने लक्ष्मणाला सांगितलं: 'महात्मा सुग्रीवाला लवकर दूत पाठव.'
यथा महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च वनौकसाम् । सार्धमागच्छ भद्रं ते ह्यनुभोक्तुं महोत्सवम् ।। ७.९१.
'तो अनेक बलवान वानर आणि वनवासींसह येवो, जेणेकरून सर्वजण एकत्र या महान उत्सवाचा आनंद घेतील. तुझं कल्याण होवो.'
बिभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः । अश्वमेधं महायज्ञमायात्वतुलविक्रमः ।। ७.९१.
अतुल पराक्रमी विभीषण अनेक इच्छापूर्ती राक्षसांसह अश्वमेध या महान यज्ञात यावा.
राजानश्च महाभागा ये मे प्रियचिकीर्षवः । सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञं द्रष्टुमनुत्तमम् ।। ७.९१.
राजे आणि त्यांचे सेवक, जे मला आनंद देऊ इच्छितात, त्यांनी लवकर या उत्तम यज्ञाचे दर्शन घ्यायला यावे.
देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मसमाहिताः । आमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण ।। ७.९१.
लक्ष्मण, जे धर्मनिष्ठ ब्राह्मण दूरदेशी राहतात, त्यांना या अश्वमेधासाठी आमंत्रण दे.
ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः । देशान्तरगताः सर्वे सदाराश्च द्विजातयः । तथैव तालावचरास्तथैव नटनर्तकाः ।। ७.९१.
महाबाहु, सर्व तपस्वी, दूरदेशी ब्राह्मण त्यांच्या पत्नींसह, तालवनात राहणारे, तसेच नट-नर्तक, यांनाही बोलाव.
यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिशे वने । आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम् ।। ७.९१.
महाबाहु, गोमतीच्या काठी नैमिषारण्यात मोठा यज्ञवाट बांधायला सांग, कारण ते फारच पुण्याचे आहे.
शान्तयश्च महाबाहो प्रवर्त्यन्तां समन्ततः ।। ७.९१.
महाबाहु, शांत स्वभावाचे लोक सर्वत्र कार्यरत व्हावेत.
शतशश्चापि धर्मज्ञाः क्रतुमुख्यमनुत्तमम् । अनुभूय महायज्ञं नैमिशे रघुनन्दन ।। ७.९१.
रघुनंदना, धर्म जाणणारे शेकडो लोक, हा श्रेष्ठ यज्ञ अनुभवून, नैमिषारण्यात एकत्र यावेत.