तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः । रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ।। ७.९०.
त्यांच्या मधुर शब्दांनी आणि विचारलेल्या प्रश्नांनी रामाने पुन्हा प्रजापतीकन्येची ही कथा सांगितली.
पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् । संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ।। ७.९०.
शूर पुन्हा पुरुष झाला तेव्हा, अत्यंत बुद्धिमान आणि कीर्तीमान बुधाने उदार समवर्ताला बोलावले.
च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् । प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ।। ७.९०.
त्याने भृगुपुत्र च्यवन, ऋषि अरिष्टनेमि, प्रमोदन, मोदकर आणि नंतर दुर्वास ऋषीलाही बोलावले.
एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः । उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितान् ।। ७.९०.
सर्वांना एकत्र बोलावून, जे वाणी जाणणारे आणि सत्यदर्शी होते, बुधाने आपल्या शांत आणि एकाग्र मित्रांना धैर्याने संबोधले.
अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः । जानीतैनं यथाभूतं श्रेयो ह्यत्र विधीयताम् ।। ७.९०.
हा राजा, बलवान बाहू असलेला, कर्दमाचा पुत्र इला आहे; त्याला जसा आहे तसा ओळखा आणि त्याच्या हितासाठी जे योग्य ते करा.
तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् । कर्दमस्तु महातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ।। ७.९०.
ते सर्वजण बोलत असताना, तेजस्वी कर्दम मोठ्या ऋषी आणि द्विजांसह त्या आश्रमात आला.
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च । ओङ्कारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमत् ।। ७.९०.
पुलस्त्य, क्रतु, वषट्कार आणि तेजस्वी ओंकार हेही त्या आश्रमात आले.
ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे । हितैषिणो बाल्हिपतेः पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन् ।। ७.९०.
सर्वजण एकमेकांना भेटून आनंदित झाले आणि बाहीकाधिपतीच्या कल्याणासाठी वेगवेगळ्या प्रकारे बोलू लागले.
कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् । द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ।। ७.९०.
मग कर्दमाने आपल्या मुलाच्या हितासाठी अत्यंत उपयुक्त असे शब्द सांगितले: 'द्विजांनो, माझे बोलणे ऐका, कारण हेच राजासाठी हितकारक आहे.'
नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरा वृषभध्वजम् । नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः । तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् ।। ७.९०.
वृषध्वज शिवांशिवाय दुसरे कोणतेही औषध मला दिसत नाही; अश्वमेध यज्ञापेक्षा मोठा यज्ञ नाही आणि तो महात्म्याला प्रिय आहे. म्हणून आपण सर्वजण राजाच्या हितासाठी हा कठीण यज्ञ करूया.
कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः । रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ।। ७.९०.
कर्दमाने असे सांगितल्यावर, सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी रुद्राच्या पूजेसाठी त्या यज्ञास मान्यता दिली.
संवर्तस्य तु राजर्षेः शिष्यः पुरपुरञ्जयः । मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ।। ७.९०.
समवर्त राजर्षीचा शिष्य, प्रसिद्ध मरुत्त, त्याने तो यज्ञ सुरू केला.
ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः । रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ।। ७.९०.
मग बुधाच्या आश्रमाजवळ मोठा यज्ञ झाला आणि कीर्तीमान रुद्र अत्यंत प्रसन्न झाला.
अथ यज्ञे समाप्ते तु प्रीतः परमया मुदा । उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाच इलसन्निधौ ।। ७.९०.
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, अत्यंत आनंदित उमा-पतीने सर्व ब्राह्मणांना इलाच्या उपस्थितीत संबोधले.
प्रीतो ऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः । अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ।। ७.९०.
अश्वमेध यज्ञ आणि तुमच्या भक्तीमुळे मी प्रसन्न आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो. या बाहीकाधिपतीसाठी मी कोणते शुभ आणि प्रिय कार्य करू?
तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः । प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला ।। ७.९०.
देवाधिदेव असे म्हणताच, सर्व ब्राह्मण एकाग्रतेने प्रार्थना करू लागले की इलाला पुन्हा पुरुषत्व मिळावे.
ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददौ पुनः । इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ।। ७.९०.
मग महादेव अत्यंत प्रसन्न होऊन इलाला पुन्हा पुरुषत्व दिलं आणि हे वर दिल्यावर तो अदृश्य झाला.
निवृत्ते हयमेधे च गतश्चादर्शनं हरः । यथागतं द्विजाः सर्वे ह्यगच्छन्दीर्घदर्शिनः ।। ७.९०.
अश्वमेध यज्ञ संपल्यावर आणि हर अदृश्य झाल्यावर, सर्व दूरदृष्टी ब्राह्मण जसे आले होते तसेच परत गेले.
राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् । निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ।। ७.९०.
राजाने बाह्लिक सोडून दिलं आणि मध्यदेशात प्रतिष्ठान नावाचं प्रसिद्ध नगर वसवलं.
शशबिन्दुश्च राजर्षिर्बाह्लिं पुरपुरञ्जयः । प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ।। ७.९०.
शशबिंदू हा राजर्षी बाह्लिकवर राज्य करत होता, आणि प्रतिष्ठानमध्ये प्रजापतीचा पुत्र, बलवान इला राजा झाला.
स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् । ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ।। ७.९०.
कालानुसार इला ब्रह्मलोकात पोहोचला, आणि त्याचा पुत्र पुरूरवा राजा प्रतिष्ठान मिळवला.
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ । स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ।। ७.९०.
हे अश्वमेध यज्ञाचं सामर्थ्य आहे, हे पुरुषश्रेष्ठा: स्त्री झालेला पुन्हा पुरुषत्व मिळवतो, आणि इतर दुर्मिळ लाभही मिळतात.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः
अशी ही श्रीमद्रामायणातील वाल्मिकीच्या आदिकाव्याच्या श्रीमदुत्तरकांडातील नव्व्याव्या सर्गाची समाप्ती.
एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः । लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ।। ७.९१.
हे सांगून, काकुत्स्थ वंशाचा तेजस्वी राम आपल्या भावांसमोर पुन्हा लक्ष्मणाला धर्मयुक्त शब्द बोलला.
वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् । द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ।। ७.९१.
वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप आणि अश्वमेध यज्ञात प्रमुख असलेल्या सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण—
एतान्सर्वान्समानीय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण । हयं लक्षणसम्पन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ।। ७.९१.
हे सर्व एकत्र करून, आणि त्यांच्याशी सल्ला घेऊन, लक्ष्मणा, मी शुभ चिन्हांनी युक्त अश्वाला पूर्ण एकाग्रतेने सोडणार आहे.
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः । द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम् ।। ७.९१.
राघवाने हे बोलल्यावर, वेगवान लक्ष्मणाने सर्व ब्राह्मणांना बोलावून त्यांना राघवाच्या समोर आणलं.
ते दृष्ट्वा देवसङ्काशं कृतपादाभिवन्दनम् । राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ।। ७.९१.
ते देवासारख्या तेजस्वी राघवाला पाहून, पायांवर वंदन करून, त्याला आशीर्वाद देत आदराने पूजले.
प्राञ्जलिः स तदा भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् । आचचक्षे ऽश्वमेधस्य ह्यभिप्रायं महायशाः ।। ७.९१.
तेव्हा राघव, मोठ्या कीर्तीचा, हात जोडून, अश्वमेध यज्ञाचा आपला हेतू श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सांगितला.
ते तु रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम् । अश्वमेधं द्विजाः सर्वे पूजयन्ति स्म सर्वशः ।। ७.९१.
रामाचे हे ऐकून, सर्व ब्राह्मणांनी वृषध्वजाला नमस्कार करून, अश्वमेध यज्ञाची सर्व प्रकारे पूजा केली.