अथ मासे तु सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः । प्रजापतिसुतः श्रीमाञ्छयने प्रत्यबुध्यत ।। ७.८९.
मग एक महिना पूर्ण झाल्यावर, प्रजापतींचा तेजस्वी पुत्र, ज्याचं मुख पूर्ण चंद्रासारखं होतं, आपल्या शय्येवरून जागा झाला.
सो ऽपश्यत्सोमजं तत्र तपन्तं सलिलाशये । ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत ।। ७.८९.
तेथे त्याने सोमाचा पुत्र पाण्यात उभा असलेला, दोन्ही हात वर केलेला, तेजाने चमकणारा पाहिला; आणि राजा त्याच्याशी बोलला.
भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टो ऽस्मि सहानुगः । न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः ।। ७.८९.
भगवंत, मी माझ्या लोकांसह या कठीण पर्वतात शिरलो, पण मला माझं सैन्य दिसत नाही; माझे माणसं कुठे गेली?
तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसञ्ज्ञस्य भाषितम् । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा ।। ७.८९.
राजर्षीने शुद्धी हरपून जे बोललं ते ऐकून, त्याने अत्यंत प्रेमळ आणि शांत शब्दांत त्याला धीर देत उत्तर दिलं.
अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः । त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः ।। ७.८९.
मोठ्या गारपिटीमुळे तुझे सेवक नष्ट झाले, आणि वारा-पावसाच्या त्रासामुळे तू आश्रमात झोपून होतास.
समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः । फलमूलाशनो वीर निवसेह यथासुखम् ।। ७.८९.
धीर धर, तुला काहीही भीती किंवा दुःख राहू नये; हे वीर, फळं-मुळं खाऊन इथे हवे तसे राहा.
स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महामतिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं दीनो भृत्यक्षयाद् भृशम् ।। ७.८९.
त्या शब्दांनी धीर आलेला, पण सेवकांच्या मृत्यूमुळे दुःखी झालेला तो बुद्धिमान राजा, मग दुःखाने बोलू लागला.
त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विनाकृतः । वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि ।। ७.८९.
मी माझं राज्य सोडीन; सेवकांशिवाय मी क्षणभरही जगू शकत नाही. हे ब्राह्मण, मला परवानगी दे, कारण मी हे सहन करू शकत नाही.
सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः । शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ।। ७.८९.
हे ब्राह्मण, माझा मोठा मुलगा, धर्मनिष्ठ आणि शशबिंदू म्हणून प्रसिद्ध आहे; तोच माझं राज्य सांभाळेल.
न हि शक्ष्याम्यहं हित्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान् । प्रतिवक्तुं महातेजः किञ्चिदप्यशुभं वचः ।। ७.८९.
कारण, माझे सेवक आणि पत्नी यांना सोडून, मी एकही कठोर शब्द बोलू शकत नाही, हे महातेजस्वी.
तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम् । सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम् ।। ७.८९.
राजा असं बोलत असताना, बुधाने आश्चर्याने आणि शांतपणे उत्तर दिलं, 'इथे राहणं तुला आवडो.'
न सन्तापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल । संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम् ।। ७.८९.
तुला दुःख करण्याचं कारण नाही, हे कर्दमपुत्र महाबली; इथे एक वर्ष राहिल्यावर मी तुझ्या हिताचं करीन.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः । वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ।। ७.८९.
शुद्ध कर्म असलेल्या बुधाचं ते बोलणं ऐकून, ब्रह्मज्ञानीने सांगितल्याप्रमाणे इथे राहायचं ठरवलं.
मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं शुदा । मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः ।। ७.८९.
मग एक महिना ती स्त्रीरूपात राहून त्याला सतत आनंद देत होती; दुसऱ्या महिन्यात पुरुषरूप घेऊन, धर्मबुद्धीने वागत होती.
ततः सा नवमे मासि इला सोमसुतात्सुतम् । जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमूर्जितम् ।। ७.८९.
नवव्या महिन्यात, सुंदर कंबरेची इला, सोमपुत्रापासून तेजस्वी पुरूरवा नावाचा पुत्र जन्माला घालते.
जातमात्रं तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत् । बुधस्य समवर्णभमिला पुत्रं महाबलम् ।। ७.८९.
मुलगा जन्मताच, सुंदर कंबरेची इला, बुधासारखा वर्ण असलेला, बलवान मुलगा वडिलांच्या हातात ठेवला.
बुधस्तु पुरुषीभूतं स वै संवत्सरान्तरम् । कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान् ।। ७.८९.
आणि बुधाने, पुरुषरूपात झालेल्या तिला, एक वर्ष धर्मयुक्त गोष्टी सांगून आनंद दिला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः
अशा प्रकारे, वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील नव्याऐंशीवा सर्ग संपला.
तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् । उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ।। ७.९०.
रामाने त्या अद्भुत जन्माबद्दल सांगितल्यावर, लक्ष्मण आणि कीर्तीमान भरत पुन्हा त्याला म्हणाले.
इला सा सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता । अकरोत्किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि ।। ७.९०.
हे नरश्रेष्ठ, सोमपुत्राबरोबर वर्षभर राहिलेली इला नंतर काय करू लागली? कृपया आम्हाला खरी गोष्ट सांग.
तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः । रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ।। ७.९०.
त्यांच्या मधुर शब्दांनी आणि विचारलेल्या प्रश्नांनी रामाने पुन्हा प्रजापतीकन्येची ही कथा सांगितली.
पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् । संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ।। ७.९०.
शूर पुन्हा पुरुष झाला तेव्हा, अत्यंत बुद्धिमान आणि कीर्तीमान बुधाने उदार समवर्ताला बोलावले.
च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् । प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ।। ७.९०.
त्याने भृगुपुत्र च्यवन, ऋषि अरिष्टनेमि, प्रमोदन, मोदकर आणि नंतर दुर्वास ऋषीलाही बोलावले.
एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः । उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितान् ।। ७.९०.
सर्वांना एकत्र बोलावून, जे वाणी जाणणारे आणि सत्यदर्शी होते, बुधाने आपल्या शांत आणि एकाग्र मित्रांना धैर्याने संबोधले.
अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः । जानीतैनं यथाभूतं श्रेयो ह्यत्र विधीयताम् ।। ७.९०.
हा राजा, बलवान बाहू असलेला, कर्दमाचा पुत्र इला आहे; त्याला जसा आहे तसा ओळखा आणि त्याच्या हितासाठी जे योग्य ते करा.
तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् । कर्दमस्तु महातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ।। ७.९०.
ते सर्वजण बोलत असताना, तेजस्वी कर्दम मोठ्या ऋषी आणि द्विजांसह त्या आश्रमात आला.
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च । ओङ्कारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमत् ।। ७.९०.
पुलस्त्य, क्रतु, वषट्कार आणि तेजस्वी ओंकार हेही त्या आश्रमात आले.
ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे । हितैषिणो बाल्हिपतेः पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन् ।। ७.९०.
सर्वजण एकमेकांना भेटून आनंदित झाले आणि बाहीकाधिपतीच्या कल्याणासाठी वेगवेगळ्या प्रकारे बोलू लागले.
कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् । द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ।। ७.९०.
मग कर्दमाने आपल्या मुलाच्या हितासाठी अत्यंत उपयुक्त असे शब्द सांगितले: 'द्विजांनो, माझे बोलणे ऐका, कारण हेच राजासाठी हितकारक आहे.'
नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरा वृषभध्वजम् । नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः । तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् ।। ७.९०.
वृषध्वज शिवांशिवाय दुसरे कोणतेही औषध मला दिसत नाही; अश्वमेध यज्ञापेक्षा मोठा यज्ञ नाही आणि तो महात्म्याला प्रिय आहे. म्हणून आपण सर्वजण राजाच्या हितासाठी हा कठीण यज्ञ करूया.