न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च । दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणानेन शोभिता ।। ७.८८.
देवी, नागी, असुरी किंवा अप्सरा यांच्यात मी कधीच इतक्या सौंदर्याने शोभणारी कुणीच पाहिलेली नाही.
सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहः । इति बुद्धिं समास्थाय जलात्कूलमुपागमत् ।। ७.८८.
'जर ती दुसऱ्याची नसेल, तर माझ्यासाठी योग्य जोडीदार होईल,' असं ठरवून बुध पाण्यातून काठावर आले.
आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः । शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ।। ७.८८.
त्या उत्तम स्त्रिया आश्रमाजवळ आल्या आणि त्यांनी आवाज करून आपली ओळख दिली. धर्मशील बुध यांना त्यांनी नम्रपणे वंदन केले.
स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी । किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम् ।। ७.८८.
तेव्हा त्या धर्मात्म्याने विचारले, 'ही जगातील सुंदर स्त्री कोणाची आहे? तुम्ही येथे कशासाठी आलात? सर्व काही मला लवकर सांगा.'
शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ।। ७.८८.
त्यांचे शुभ, मधुर आणि गोड शब्द ऐकून त्या सर्व स्त्रियांनीही गोड बोलून उत्तर दिले.
अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा । अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ ।। ७.८८.
'ही सुंदर कंबरेची स्त्री नेहमी आमच्या अधीन आहे; ती आमच्यासोबत वनाच्या काठावर फिरते, तिचा पती नाही.'
तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च । विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ।। ७.८८.
त्या स्त्रियांचे अस्पष्ट बोलणे ऐकून त्या द्विज बुध यांनी पवित्र विद्या उच्चारली.
सो ऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथागतम् । सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः ।। ७.८८.
त्या राजावर जे काही घडले ते सर्व समजून घेतल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने त्या सर्व स्त्रियांना संबोधले.
अत्र किम्पुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ । आवासस्तु गिरावस्मिञ्छीघ्रमेव विधीयताम् ।। ७.८८.
'येथे तुम्ही किम्पुरुषी होऊन या डोंगराच्या उतारावर राहा; या डोंगरावर लवकरच निवासाची व्यवस्था करा.'
मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा । स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तऽन्समुपलप्स्यथ ।। ७.८८.
'तुम्ही नेहमी मूळ, पाने आणि फळे यावर जगाल; किम्पुरुषी नावाने ओळखल्या जाऊन तुम्हाला पती मिळेल.'
ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किम्पुरुषीकृताः । उपासाञ्चक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा ।। ७.८८.
सोमपुत्राच्या त्या वचनांनी प्रेरित होऊन, किम्पुरुषी झालेल्या त्या स्त्रिया मोठ्या संख्येने डोंगरावर विखुरल्या जाऊन राहू लागल्या.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टाशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील ऐंशीआठवा सर्ग समाप्त झाला.
श्रुत्वा किम्पुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा । आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ।। ७.८९.
किम्पुरुषांची उत्पत्ती ऐकून लक्ष्मण आणि भरत यांनी राम या जनांचे स्वामी यांना, 'हे खरोखरच अद्भुत आहे,' असे सांगितले.
अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः । कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै ।। ७.८९.
मग मोठ्या कीर्तीचे, धर्मनिष्ठ राम यांनी प्रजापतीच्या पुत्राची ही कथा पुन्हा सांगायला सुरुवात केली.
सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किन्नरीर्ऋषिसत्तमः । उवाच रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव ।। ७.८९.
सर्व किन्नरी स्त्रिया पळून गेल्यावर, त्या सुंदर स्त्रीकडे हसत हसत त्या श्रेष्ठ ऋषीने बोलले.
सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने । भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा ।। ७.८९.
'सुंदर मुखवाली, मी सोमाचा अत्यंत प्रिय पुत्र आहे; सुंदर बांध्याच्या स्त्री, भक्तीने आणि प्रेमळ नजरेने मला स्वीकार.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिते । इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम् ।। ७.८९.
त्याचे ते शब्द ऐकून, आपल्या लोकांशिवाय त्या ओसाड जागेत, चंद्रासारखी तेजस्वी इला त्या महान ऋषीस उत्तर देऊ लागली.
अहं कामचरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी । प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु ।। ७.८९.
'सौम्य, मी इच्छेनुसार वावरणारी आहे आणि तुझ्या अधीन आहे; सोमपुत्रा, मला आज्ञा दे, मी तुझ्या इच्छेनुसार वागेन.'
तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षमुपागतः । स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः ।। ७.८९.
तिचे ते अद्भुत शब्द ऐकून तो आनंदित झाला; मग चंद्राचा पुत्र तिच्यासोबत रममाण झाला.
बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् । गतो रमयतो ऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः ।। ७.८९.
बुधासाठी माधव महिना त्या सुंदर मुखाच्या इलासोबत आनंदात गेला; तिच्या सहवासात त्याला तो काळ क्षणासारखा वाटला.
अथ मासे तु सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः । प्रजापतिसुतः श्रीमाञ्छयने प्रत्यबुध्यत ।। ७.८९.
मग एक महिना पूर्ण झाल्यावर, प्रजापतींचा तेजस्वी पुत्र, ज्याचं मुख पूर्ण चंद्रासारखं होतं, आपल्या शय्येवरून जागा झाला.
सो ऽपश्यत्सोमजं तत्र तपन्तं सलिलाशये । ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत ।। ७.८९.
तेथे त्याने सोमाचा पुत्र पाण्यात उभा असलेला, दोन्ही हात वर केलेला, तेजाने चमकणारा पाहिला; आणि राजा त्याच्याशी बोलला.
भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टो ऽस्मि सहानुगः । न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः ।। ७.८९.
भगवंत, मी माझ्या लोकांसह या कठीण पर्वतात शिरलो, पण मला माझं सैन्य दिसत नाही; माझे माणसं कुठे गेली?
तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसञ्ज्ञस्य भाषितम् । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा ।। ७.८९.
राजर्षीने शुद्धी हरपून जे बोललं ते ऐकून, त्याने अत्यंत प्रेमळ आणि शांत शब्दांत त्याला धीर देत उत्तर दिलं.
अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः । त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः ।। ७.८९.
मोठ्या गारपिटीमुळे तुझे सेवक नष्ट झाले, आणि वारा-पावसाच्या त्रासामुळे तू आश्रमात झोपून होतास.
समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः । फलमूलाशनो वीर निवसेह यथासुखम् ।। ७.८९.
धीर धर, तुला काहीही भीती किंवा दुःख राहू नये; हे वीर, फळं-मुळं खाऊन इथे हवे तसे राहा.
स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महामतिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं दीनो भृत्यक्षयाद् भृशम् ।। ७.८९.
त्या शब्दांनी धीर आलेला, पण सेवकांच्या मृत्यूमुळे दुःखी झालेला तो बुद्धिमान राजा, मग दुःखाने बोलू लागला.
त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विनाकृतः । वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि ।। ७.८९.
मी माझं राज्य सोडीन; सेवकांशिवाय मी क्षणभरही जगू शकत नाही. हे ब्राह्मण, मला परवानगी दे, कारण मी हे सहन करू शकत नाही.
सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः । शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ।। ७.८९.
हे ब्राह्मण, माझा मोठा मुलगा, धर्मनिष्ठ आणि शशबिंदू म्हणून प्रसिद्ध आहे; तोच माझं राज्य सांभाळेल.
न हि शक्ष्याम्यहं हित्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान् । प्रतिवक्तुं महातेजः किञ्चिदप्यशुभं वचः ।। ७.८९.
कारण, माझे सेवक आणि पत्नी यांना सोडून, मी एकही कठोर शब्द बोलू शकत नाही, हे महातेजस्वी.