तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम् ।। ७.८८.
त्यांच्या कुतूहलाने भरलेल्या बोलणं ऐकून काकुत्स्थ राम त्या राजाची गोष्ट जशी घडली तशी सांगू लागले.
तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूता लोकसुन्दरी । ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्ये च पूर्वपदानुगाः ।। ७.८८.
पहिल्या महिन्यात इलाने स्त्रीरूप घेतलं आणि जगातील सुंदर स्त्री म्हणून, तिच्यासोबत असलेल्या इतर स्त्रियांमध्ये आणि पूर्वीपासून तिच्या मागे असणाऱ्यांमध्ये राहिली.
तत्काननं विगाह्वाशु विजह्रे लोकसुन्दरी । द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ।। ७.८८.
ती जगातील सुंदर इलाने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, त्या वनात झाडे, झुडपे आणि वेलींनी वेढलेल्या जागेत पायी फिरत आनंद घेतला.
वाहनानि च सर्वाणि सा त्यक्त्वा वै समन्ततः । पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा ।। ७.८८.
तिने सर्व वाहने पूर्णपणे सोडून दिली आणि त्या डोंगराच्या गुहांमध्ये इलाने विश्रांती घेतली.
अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः । सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणैर्युतम् ।। ७.८८.
मग त्या वनाच्या एका भागात, डोंगराजवळच, विविध पक्ष्यांनी भरलेलं, रत्नासारखं चमकणारं एक सुंदर सरोवर होतं.
ददर्श सा त्विला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा । ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णसोममिवोदितम् ।। ७.८८.
तिथे इलाने सोमपुत्र बुध यांना पाहिलं, जे स्वतःच्या तेजाने झळकत होते, जणू पूर्ण चंद्र आकाशात उगवला आहे.
तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् । यशस्करं कामकरं कारुण्ये पर्यवस्थितम् ।। ७.८८.
ते पाण्यात कठोर तप करत होते, जवळ जाणं कठीण होतं, कीर्ती आणि इच्छा पूर्ण करणारे, आणि दयाळूपणात स्थिर होते.
सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता । सहगैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ।। ७.८८.
आश्चर्यचकित झालेली इलाने तिच्या सोबतीच्या स्त्रियांबरोबर ते सगळं सरोवर हलवून टाकलं, हे रघुनंदना.
बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः । नोपलेभे तदा ऽ ऽत्मानं सञ्चचाल तदा ऽ ऽम्भसि ।। ७.८८.
बुधांनी तिला पाहिलं आणि कामबाणांनी वेढले गेले; त्या क्षणी त्यांना स्वतःची जाणीव राहिली नाही आणि ते पाण्यात हलले.
इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् । चिन्तां समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका ।। ७.८८.
बुध इलाकडे पाहत होते, जी त्रैलोक्यापेक्षा अधिक सुंदर होती, आणि त्यांच्या मनात विचार आला — 'ही कोण आहे, जी देवतांपेक्षाही अधिक आहे?'
न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च । दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणानेन शोभिता ।। ७.८८.
देवी, नागी, असुरी किंवा अप्सरा यांच्यात मी कधीच इतक्या सौंदर्याने शोभणारी कुणीच पाहिलेली नाही.
सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहः । इति बुद्धिं समास्थाय जलात्कूलमुपागमत् ।। ७.८८.
'जर ती दुसऱ्याची नसेल, तर माझ्यासाठी योग्य जोडीदार होईल,' असं ठरवून बुध पाण्यातून काठावर आले.
आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः । शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ।। ७.८८.
त्या उत्तम स्त्रिया आश्रमाजवळ आल्या आणि त्यांनी आवाज करून आपली ओळख दिली. धर्मशील बुध यांना त्यांनी नम्रपणे वंदन केले.
स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी । किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम् ।। ७.८८.
तेव्हा त्या धर्मात्म्याने विचारले, 'ही जगातील सुंदर स्त्री कोणाची आहे? तुम्ही येथे कशासाठी आलात? सर्व काही मला लवकर सांगा.'
शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ।। ७.८८.
त्यांचे शुभ, मधुर आणि गोड शब्द ऐकून त्या सर्व स्त्रियांनीही गोड बोलून उत्तर दिले.
अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा । अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ ।। ७.८८.
'ही सुंदर कंबरेची स्त्री नेहमी आमच्या अधीन आहे; ती आमच्यासोबत वनाच्या काठावर फिरते, तिचा पती नाही.'
तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च । विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ।। ७.८८.
त्या स्त्रियांचे अस्पष्ट बोलणे ऐकून त्या द्विज बुध यांनी पवित्र विद्या उच्चारली.
सो ऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथागतम् । सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः ।। ७.८८.
त्या राजावर जे काही घडले ते सर्व समजून घेतल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने त्या सर्व स्त्रियांना संबोधले.
अत्र किम्पुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ । आवासस्तु गिरावस्मिञ्छीघ्रमेव विधीयताम् ।। ७.८८.
'येथे तुम्ही किम्पुरुषी होऊन या डोंगराच्या उतारावर राहा; या डोंगरावर लवकरच निवासाची व्यवस्था करा.'
मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा । स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तऽन्समुपलप्स्यथ ।। ७.८८.
'तुम्ही नेहमी मूळ, पाने आणि फळे यावर जगाल; किम्पुरुषी नावाने ओळखल्या जाऊन तुम्हाला पती मिळेल.'
ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किम्पुरुषीकृताः । उपासाञ्चक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा ।। ७.८८.
सोमपुत्राच्या त्या वचनांनी प्रेरित होऊन, किम्पुरुषी झालेल्या त्या स्त्रिया मोठ्या संख्येने डोंगरावर विखुरल्या जाऊन राहू लागल्या.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टाशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील ऐंशीआठवा सर्ग समाप्त झाला.
श्रुत्वा किम्पुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा । आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ।। ७.८९.
किम्पुरुषांची उत्पत्ती ऐकून लक्ष्मण आणि भरत यांनी राम या जनांचे स्वामी यांना, 'हे खरोखरच अद्भुत आहे,' असे सांगितले.
अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः । कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै ।। ७.८९.
मग मोठ्या कीर्तीचे, धर्मनिष्ठ राम यांनी प्रजापतीच्या पुत्राची ही कथा पुन्हा सांगायला सुरुवात केली.
सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किन्नरीर्ऋषिसत्तमः । उवाच रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव ।। ७.८९.
सर्व किन्नरी स्त्रिया पळून गेल्यावर, त्या सुंदर स्त्रीकडे हसत हसत त्या श्रेष्ठ ऋषीने बोलले.
सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने । भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा ।। ७.८९.
'सुंदर मुखवाली, मी सोमाचा अत्यंत प्रिय पुत्र आहे; सुंदर बांध्याच्या स्त्री, भक्तीने आणि प्रेमळ नजरेने मला स्वीकार.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिते । इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम् ।। ७.८९.
त्याचे ते शब्द ऐकून, आपल्या लोकांशिवाय त्या ओसाड जागेत, चंद्रासारखी तेजस्वी इला त्या महान ऋषीस उत्तर देऊ लागली.
अहं कामचरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी । प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु ।। ७.८९.
'सौम्य, मी इच्छेनुसार वावरणारी आहे आणि तुझ्या अधीन आहे; सोमपुत्रा, मला आज्ञा दे, मी तुझ्या इच्छेनुसार वागेन.'
तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षमुपागतः । स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः ।। ७.८९.
तिचे ते अद्भुत शब्द ऐकून तो आनंदित झाला; मग चंद्राचा पुत्र तिच्यासोबत रममाण झाला.
बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् । गतो रमयतो ऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः ।। ७.८९.
बुधासाठी माधव महिना त्या सुंदर मुखाच्या इलासोबत आनंदात गेला; तिच्या सहवासात त्याला तो काळ क्षणासारखा वाटला.