यच्च किञ्चन तत्सर्वं नारीसञ्ज्ञं बभूव ह । एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः । निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ।। ७.८७.
आणि जे काही तिथे होते, ते सर्व स्त्रीरूप झाले; इतक्यात कर्दमाचा पुत्र राजा इळ, हजारो प्राण्यांचा वध करत तो प्रदेशात गेला.
स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षकम् । आत्मनं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन ।। ७.८७.
रघुनंदना, त्या सर्व गोष्टी, जंगली प्राणी आणि पक्षीदेखील स्त्री झालेले पाहून, आणि स्वतःसह आपल्या सर्व सेवकांनाही स्त्रीरूप झालेले पाहून—
तस्य दुःखं महच्चासीद्दृष्ट्वा ऽ ऽत्मानं तथागतम् । उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ।। ७.८७.
त्याला स्वतःला असे बदललेले पाहून मोठा दु:ख झाला; आणि उमापतीचे हे कर्म आहे हे कळल्यावर त्याला भीती वाटली.
ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् । जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ।। ७.८७.
मग राजा आपल्या सेवक, सैन्य आणि वाहनांसह त्या महात्मा, जटाधारी, नीलकंठ देवाच्या आश्रयाला गेला.
ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः । प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ।। ७.८७.
मग महादेवाने देवीसोबत हसून, स्वतः वर देणारा म्हणून, प्रजापतीपुत्राला हे शब्द सांगितले.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल । पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ।। ७.८७.
उठ, उठ, राजर्षी, कर्दमपुत्रा, महाबलवान! पुरुषत्व सोडून, हे सौम्य, दुसरा कोणताही वर माग.
ततः स राजा दुःखार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना । न च जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात् ।। ७.८७.
मग तो राजा, दुःखाने व्याकुळ, त्या महात्म्याने नाकारला; आणि स्त्रीरूप झाल्यावर, देवश्रेष्ठाकडून दुसरा कोणताही वर घेतला नाही.
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः । प्रणिपत्य ह्युमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ।। ७.८७.
मग मोठ्या दुःखाने भरून, त्या राजाने संपूर्ण मनाने पर्वतराजकन्या, देवी उमेला वंदन केले.
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी । अमोघदर्शने देवी भज सौम्येन चक्षुषा ।। ७.८७.
हे तेजस्विनी, वरदायिनी, सर्व जगाची मालकीण, अमोघदृष्टी असलेल्या देवी, कृपया मला सौम्य नजरेने पाहा.
हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसन्निधौ । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता ।। ७.८७.
तिच्या हृदयात त्या राजर्षीचे मनोभाव ओळखून, हराच्या उपस्थितीत, रुद्राला प्रिय असलेल्या देवीने शुभ वचन सांगितली.
अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम् । तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ।। ७.८७.
देव अर्ध्या भागासाठी वर देतो, आणि मी तुझ्या दुसऱ्या अर्ध्यासाठी; म्हणून, तुला हवे ते अर्धे, पुरुष किंवा स्त्री, तू घे.
तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् । सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.८७.
देवीने दिलेला तो अद्भुत आणि श्रेष्ठ वर ऐकून, राजाचे मन आनंदाने भरून गेले आणि त्याने असे बोलले.
यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि । मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ।। ७.८७.
देवी, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि पृथ्वीवर माझ्या रूपाला तोड नाही, तर मला एक महिना स्त्री आणि एक महिना पुन्हा पुरुष व्हावे असे वर द्या.
ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना । प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति ।। ७.८७.
त्याची इच्छा ओळखून, सुंदर मुख असलेल्या देवीने शुभ वचन सांगितली: 'असेच होईल.'
राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि । स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ।। ७.८७.
राजा, जेव्हा तू पुरुषरूपात असशील, तेव्हा तुला आपली स्त्रीभावना आठवणार नाही; आणि जेव्हा त्या महिन्यात तू स्त्रीरूपात असशील, तेव्हा तुला आपला पुरुषभाव आठवणार नाही.
एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः । त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिला ऽभवत् ।। ७.८७.
अशा प्रकारे तो राजा एक महिना पुरुषरूपात राहिला आणि मग, कार्दमाच्या वंशज, पुढचा महिना तो त्रैलोक्यातील सर्वात सुंदर स्त्री झाला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील सत्त्याऐंशीवा सर्ग संपला.
तां कथामिलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम् । लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ।। ७.८८.
रामांनी सांगितलेली इलाची गोष्ट ऐकून लक्ष्मण आणि भरत दोघेही फारच आश्चर्यचकित झाले.
तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ।। ७.८८.
ते दोघे हात जोडून त्या महात्मा राजाकडे, म्हणजे रामाकडे गेले आणि त्या घटनेचा सविस्तर वृत्तांत पुन्हा सांगायला विनंती केली.
कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः । पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ।। ७.८८.
तो राजा स्त्रीरूपात असताना त्याने कोणत्या अडचणींना तोंड दिलं? आणि जेव्हा तो पुन्हा पुरुष झाला, तेव्हा त्याचं जीवन कसं होतं?
तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम् ।। ७.८८.
त्यांच्या कुतूहलाने भरलेल्या बोलणं ऐकून काकुत्स्थ राम त्या राजाची गोष्ट जशी घडली तशी सांगू लागले.
तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूता लोकसुन्दरी । ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्ये च पूर्वपदानुगाः ।। ७.८८.
पहिल्या महिन्यात इलाने स्त्रीरूप घेतलं आणि जगातील सुंदर स्त्री म्हणून, तिच्यासोबत असलेल्या इतर स्त्रियांमध्ये आणि पूर्वीपासून तिच्या मागे असणाऱ्यांमध्ये राहिली.
तत्काननं विगाह्वाशु विजह्रे लोकसुन्दरी । द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ।। ७.८८.
ती जगातील सुंदर इलाने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, त्या वनात झाडे, झुडपे आणि वेलींनी वेढलेल्या जागेत पायी फिरत आनंद घेतला.
वाहनानि च सर्वाणि सा त्यक्त्वा वै समन्ततः । पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा ।। ७.८८.
तिने सर्व वाहने पूर्णपणे सोडून दिली आणि त्या डोंगराच्या गुहांमध्ये इलाने विश्रांती घेतली.
अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः । सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणैर्युतम् ।। ७.८८.
मग त्या वनाच्या एका भागात, डोंगराजवळच, विविध पक्ष्यांनी भरलेलं, रत्नासारखं चमकणारं एक सुंदर सरोवर होतं.
ददर्श सा त्विला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा । ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णसोममिवोदितम् ।। ७.८८.
तिथे इलाने सोमपुत्र बुध यांना पाहिलं, जे स्वतःच्या तेजाने झळकत होते, जणू पूर्ण चंद्र आकाशात उगवला आहे.
तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् । यशस्करं कामकरं कारुण्ये पर्यवस्थितम् ।। ७.८८.
ते पाण्यात कठोर तप करत होते, जवळ जाणं कठीण होतं, कीर्ती आणि इच्छा पूर्ण करणारे, आणि दयाळूपणात स्थिर होते.
सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता । सहगैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ।। ७.८८.
आश्चर्यचकित झालेली इलाने तिच्या सोबतीच्या स्त्रियांबरोबर ते सगळं सरोवर हलवून टाकलं, हे रघुनंदना.
बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः । नोपलेभे तदा ऽ ऽत्मानं सञ्चचाल तदा ऽ ऽम्भसि ।। ७.८८.
बुधांनी तिला पाहिलं आणि कामबाणांनी वेढले गेले; त्या क्षणी त्यांना स्वतःची जाणीव राहिली नाही आणि ते पाण्यात हलले.
इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् । चिन्तां समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका ।। ७.८८.
बुध इलाकडे पाहत होते, जी त्रैलोक्यापेक्षा अधिक सुंदर होती, आणि त्यांच्या मनात विचार आला — 'ही कोण आहे, जी देवतांपेक्षाही अधिक आहे?'