स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा सुधार्मिकः । राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत् ।। ७.८७.
तो धर्मनिष्ठ राजा, नरांत सिंहा, संपूर्ण पृथ्वी आपल्या अधीन करून, राज्याला मुलासारखे जपायचा.
सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः । नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ।। ७.८७.
त्याचा नेहमीच उदार देव, धनाढ्य दैत्य, आणि नाग, राक्षस, गंधर्व, यक्ष या सर्व थोर आत्म्यांनी सन्मान केला.
पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन । अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ।। ७.८७.
रघुनंदना, तो राजा नेहमीच भयभीत असणाऱ्यांकडून पूजला जायचा; आणि त्याच्या रागाने तिन्ही लोक घाबरायचे.
स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः । बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः ।। ७.८७.
तो बाहीकांचा राजा धर्म आणि शौर्यात स्थिर होता, बुद्धीने अतिशय उदार आणि सर्वत्र प्रसिद्ध होता.
स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने । चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः ।। ७.८७.
तो बलाढ्य राजा चैत्रमध्ये रम्य अशा वनात, आपल्या सेवक, सैन्य आणि रथांसह शिकार करायला गेला.
प्रजघ्ने च नृपो ऽरण्ये मृगाञ्छतसहस्रशः । हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ।। ७.८७.
त्या वनात त्या राजाने हजारो प्राण्यांचा वध केला, पण इतके करूनही त्याच्या मनाला समाधान मिळाले नाही.
नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना । यत्र जातो माहासेनस्तं देशमुपचक्रमे ।। ७.८७.
त्या ठिकाणी, जिथे त्या महात्म्य राजाने असंख्य प्राण्यांचा वध केला जात होता, तिथेच माहासेनाचा जन्म झाला आणि तो त्या प्रदेशात गेला.
तस्मिन्प्रदेशे देवेश शैलराजसुतां हरः । रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह ।। ७.८७.
त्या प्रदेशात, हे देवाधिदेव, दुर्धर्ष हराने आपल्या सर्व गणांसह पर्वतराजाच्या कन्येसोबत आनंद केला.
कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः । देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन्पर्वतनिर्झरे ।। ७.८७.
त्या पर्वताच्या दरीत, देवीला आनंदी करण्यासाठी उमेश्वर, ज्याच्या ध्वजावर वृषभ आहे, त्याने स्वतःचे रूप स्त्रीसारखे केले.
ये तु तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः । वृक्षाः पुरुषनामानस्ते ऽभवन् स्त्रीजनास्तदा ।। ७.८७.
त्या वनात ज्या जीवांनी माणसासारखे बोलले आणि ज्या झाडांना पुरुषांची नावे होती, ते सर्व त्या वेळी स्त्रीरूप झाले.
यच्च किञ्चन तत्सर्वं नारीसञ्ज्ञं बभूव ह । एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः । निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ।। ७.८७.
आणि जे काही तिथे होते, ते सर्व स्त्रीरूप झाले; इतक्यात कर्दमाचा पुत्र राजा इळ, हजारो प्राण्यांचा वध करत तो प्रदेशात गेला.
स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षकम् । आत्मनं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन ।। ७.८७.
रघुनंदना, त्या सर्व गोष्टी, जंगली प्राणी आणि पक्षीदेखील स्त्री झालेले पाहून, आणि स्वतःसह आपल्या सर्व सेवकांनाही स्त्रीरूप झालेले पाहून—
तस्य दुःखं महच्चासीद्दृष्ट्वा ऽ ऽत्मानं तथागतम् । उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ।। ७.८७.
त्याला स्वतःला असे बदललेले पाहून मोठा दु:ख झाला; आणि उमापतीचे हे कर्म आहे हे कळल्यावर त्याला भीती वाटली.
ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् । जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ।। ७.८७.
मग राजा आपल्या सेवक, सैन्य आणि वाहनांसह त्या महात्मा, जटाधारी, नीलकंठ देवाच्या आश्रयाला गेला.
ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः । प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ।। ७.८७.
मग महादेवाने देवीसोबत हसून, स्वतः वर देणारा म्हणून, प्रजापतीपुत्राला हे शब्द सांगितले.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल । पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ।। ७.८७.
उठ, उठ, राजर्षी, कर्दमपुत्रा, महाबलवान! पुरुषत्व सोडून, हे सौम्य, दुसरा कोणताही वर माग.
ततः स राजा दुःखार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना । न च जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात् ।। ७.८७.
मग तो राजा, दुःखाने व्याकुळ, त्या महात्म्याने नाकारला; आणि स्त्रीरूप झाल्यावर, देवश्रेष्ठाकडून दुसरा कोणताही वर घेतला नाही.
ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः । प्रणिपत्य ह्युमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ।। ७.८७.
मग मोठ्या दुःखाने भरून, त्या राजाने संपूर्ण मनाने पर्वतराजकन्या, देवी उमेला वंदन केले.
ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी । अमोघदर्शने देवी भज सौम्येन चक्षुषा ।। ७.८७.
हे तेजस्विनी, वरदायिनी, सर्व जगाची मालकीण, अमोघदृष्टी असलेल्या देवी, कृपया मला सौम्य नजरेने पाहा.
हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसन्निधौ । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता ।। ७.८७.
तिच्या हृदयात त्या राजर्षीचे मनोभाव ओळखून, हराच्या उपस्थितीत, रुद्राला प्रिय असलेल्या देवीने शुभ वचन सांगितली.
अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम् । तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ।। ७.८७.
देव अर्ध्या भागासाठी वर देतो, आणि मी तुझ्या दुसऱ्या अर्ध्यासाठी; म्हणून, तुला हवे ते अर्धे, पुरुष किंवा स्त्री, तू घे.
तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् । सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.८७.
देवीने दिलेला तो अद्भुत आणि श्रेष्ठ वर ऐकून, राजाचे मन आनंदाने भरून गेले आणि त्याने असे बोलले.
यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि । मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ।। ७.८७.
देवी, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि पृथ्वीवर माझ्या रूपाला तोड नाही, तर मला एक महिना स्त्री आणि एक महिना पुन्हा पुरुष व्हावे असे वर द्या.
ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना । प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति ।। ७.८७.
त्याची इच्छा ओळखून, सुंदर मुख असलेल्या देवीने शुभ वचन सांगितली: 'असेच होईल.'
राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि । स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ।। ७.८७.
राजा, जेव्हा तू पुरुषरूपात असशील, तेव्हा तुला आपली स्त्रीभावना आठवणार नाही; आणि जेव्हा त्या महिन्यात तू स्त्रीरूपात असशील, तेव्हा तुला आपला पुरुषभाव आठवणार नाही.
एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः । त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिला ऽभवत् ।। ७.८७.
अशा प्रकारे तो राजा एक महिना पुरुषरूपात राहिला आणि मग, कार्दमाच्या वंशज, पुढचा महिना तो त्रैलोक्यातील सर्वात सुंदर स्त्री झाला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील सत्त्याऐंशीवा सर्ग संपला.
तां कथामिलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम् । लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ।। ७.८८.
रामांनी सांगितलेली इलाची गोष्ट ऐकून लक्ष्मण आणि भरत दोघेही फारच आश्चर्यचकित झाले.
तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ।। ७.८८.
ते दोघे हात जोडून त्या महात्मा राजाकडे, म्हणजे रामाकडे गेले आणि त्या घटनेचा सविस्तर वृत्तांत पुन्हा सांगायला विनंती केली.
कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः । पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ।। ७.८८.
तो राजा स्त्रीरूपात असताना त्याने कोणत्या अडचणींना तोंड दिलं? आणि जेव्हा तो पुन्हा पुरुष झाला, तेव्हा त्याचं जीवन कसं होतं?