क्षीयमाणे तु लोके ऽस्मिन्सम्भ्रान्तमनसः सुराः । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ।। ७.८६.
जग नष्ट होत असताना आणि देव घाबरले असताना, त्यांनी विष्णूने आधी सांगितलेला यज्ञ सुरू केला.
ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः । तं देशं समुपाजग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ।। ७.८६.
मग सर्व देव, त्यांच्या गुरू आणि ऋषींसह, ज्या ठिकाणी भयभीत इंद्र होता तिथे गेले.
ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षमावृतं ब्रह्महत्यया । तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधमुपाक्रमन् ।। ७.८६.
त्यांनी ब्रह्महत्येच्या दोषाने वेढलेला सहस्रदृष्टी इंद्र पाहिला आणि त्याला पुढे ठेवून अश्वमेध यज्ञ सुरू केला.
ततो ऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । ववृधे ब्रह्महत्ययाः पावनार्थं नरेश्वर ।। ७.८६.
मग महात्मा इंद्राचा तो महान अश्वमेध यज्ञ ब्रह्महत्येच्या दोषाच्या शुद्धीसाठी तेजस्वी झाला.
ततो यज्ञे समाप्ते तु ब्रह्महत्या महात्मनः । अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ।। ७.८६.
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, ब्रह्महत्येचा दोष त्या महात्म्याजवळ येऊन म्हणाला, "माझे स्थान कुठे ठरवाल?"
ते तामूचुस्तदा देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः । चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ।। ७.८६.
तेव्हा देवता संतुष्ट होऊन आनंदाने म्हणाले, "हे दुर्गम देवी, तू स्वतःला चार भागांत विभाग."
देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् । सन्निधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ।। ७.८६.
देवतांचे हे शब्द ऐकून, ब्रह्महत्येचा दोष त्या महात्म्यांच्या उपस्थितीत, हे दुर्वास, स्वतःसाठी इतर ठिकाणे निवडली.
एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै । चतुरो वार्षिकान्मासान्दर्पघ्नी कामवारिणी ।। ७.८६.
माझ्या एका भागाने मी शुद्ध पाण्याने भरलेल्या नद्यांमध्ये राहीन, वर्षातील चार महिन्यांत, गर्व कमी करणाऱ्या आणि इच्छित पाण्याने भरलेल्या ऋतूत.
भूम्यामहं सर्वकालमेकेनांशेन सर्वदा । वसिष्यामि न सन्देहः सत्येनैतद्ब्रवीमि वः ।। ७.८६.
मी एका भागाने सर्व काळ, नेहमी पृथ्वीवर राहीन, यात काहीच शंका नाही. मी हे सत्य सांगतो.
यो ऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु । त्रिरात्रं दर्पपूर्णासु वशिष्ये दर्पघातिनी ।। ७.८६.
माझा हा तिसरा भाग, तरुण वयात गर्वाने भरलेल्या स्त्रियांमध्ये, तीन रात्रीपर्यंत त्यांचा गर्व मोडण्यासाठी राहील.
हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु मृषापूर्वमदूषकान् । तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ।। ७.८६.
देवतांनो, माझ्या चौथ्या भागाने मी पूर्वी निर्दोष असलेल्या पण ब्राह्मणांचा वध करणाऱ्यांमध्ये आश्रय घेईन.
प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे । तथा भवतु तत्सर्वं साधयस्व यदीप्सितम् ।। ७.८६.
मग देवता म्हणाले, 'दुर्वासे, जसे तू सांगितलेस तसेच सर्व काही होवो. तुला हवे ते साध्य कर.'
ततः प्रीत्या ऽन्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे । विज्वरः स च पूतात्मा वासवः समपद्यत ।। ७.८६.
नंतर देवता आनंदाने एकत्र येऊन सहस्रनेत्राला वंदन करू लागले; आणि इंद्राचा ताप गेला, त्याचे मन शुद्ध झाले.
प्रशान्तं च जगत्सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते । यज्ञं चाद्भुतसङ्काशं तदा शक्रो ऽभ्यपूजयत् ।। ७.८६.
सहस्रनेत्र स्थिर झाल्यावर सारे जग शांत झाले; आणि मग शक्राने त्या अद्भुत यज्ञाची पूजा केली.
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रसादो रघुनन्दन । यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ।। ७.८६.
रघुकुळातील आनंदा, अश्वमेधयज्ञाची हीच कृपा आहे; म्हणून, भाग्यवान राजन, अश्वमेधयज्ञ कर.
इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तमं नृपतिरतीव मनोहरं महात्मा । परितोषमवाप हृष्टचेता निशमय्येन्द्रसमानविक्रमौजाः ।। ७.८६.
लक्ष्मणाचे सुंदर आणि मनाला भावणारे बोल ऐकून, इंद्रासारख्या पराक्रमाचा आणि तेजाचा तो महात्मा राजा अत्यंत आनंदित झाला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षडशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील छपन्नाव्या सर्गाचा समाप्ती झाली.
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः ।। ७.८७.
लक्ष्मणाने सांगितलेले ते शब्द ऐकून, वाक्पटू आणि तेजस्वी राघव हसत हसत उत्तर देऊ लागला.
एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण । वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ।। ७.८७.
लक्ष्मणा, तू जसे सांगितलेस तसेच आहे. वज्रधारी इंद्राने वृत्राचा वध केला त्यासारखेच अश्वमेधयज्ञाचे फळ आहे.
श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः । पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम महाशयाः ।। ७.८७.
हे सौम्य, पूर्वी कर्दम प्रजापतींचा पुत्र, बाहीक देशाचा राजा आणि तेजस्वी अनिल याचा जन्म झाला असे ऐकिवात आहे.
स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा सुधार्मिकः । राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत् ।। ७.८७.
तो धर्मनिष्ठ राजा, नरांत सिंहा, संपूर्ण पृथ्वी आपल्या अधीन करून, राज्याला मुलासारखे जपायचा.
सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः । नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ।। ७.८७.
त्याचा नेहमीच उदार देव, धनाढ्य दैत्य, आणि नाग, राक्षस, गंधर्व, यक्ष या सर्व थोर आत्म्यांनी सन्मान केला.
पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन । अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ।। ७.८७.
रघुनंदना, तो राजा नेहमीच भयभीत असणाऱ्यांकडून पूजला जायचा; आणि त्याच्या रागाने तिन्ही लोक घाबरायचे.
स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः । बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः ।। ७.८७.
तो बाहीकांचा राजा धर्म आणि शौर्यात स्थिर होता, बुद्धीने अतिशय उदार आणि सर्वत्र प्रसिद्ध होता.
स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने । चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः ।। ७.८७.
तो बलाढ्य राजा चैत्रमध्ये रम्य अशा वनात, आपल्या सेवक, सैन्य आणि रथांसह शिकार करायला गेला.
प्रजघ्ने च नृपो ऽरण्ये मृगाञ्छतसहस्रशः । हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ।। ७.८७.
त्या वनात त्या राजाने हजारो प्राण्यांचा वध केला, पण इतके करूनही त्याच्या मनाला समाधान मिळाले नाही.
नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना । यत्र जातो माहासेनस्तं देशमुपचक्रमे ।। ७.८७.
त्या ठिकाणी, जिथे त्या महात्म्य राजाने असंख्य प्राण्यांचा वध केला जात होता, तिथेच माहासेनाचा जन्म झाला आणि तो त्या प्रदेशात गेला.
तस्मिन्प्रदेशे देवेश शैलराजसुतां हरः । रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह ।। ७.८७.
त्या प्रदेशात, हे देवाधिदेव, दुर्धर्ष हराने आपल्या सर्व गणांसह पर्वतराजाच्या कन्येसोबत आनंद केला.
कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः । देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन्पर्वतनिर्झरे ।। ७.८७.
त्या पर्वताच्या दरीत, देवीला आनंदी करण्यासाठी उमेश्वर, ज्याच्या ध्वजावर वृषभ आहे, त्याने स्वतःचे रूप स्त्रीसारखे केले.
ये तु तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः । वृक्षाः पुरुषनामानस्ते ऽभवन् स्त्रीजनास्तदा ।। ७.८७.
त्या वनात ज्या जीवांनी माणसासारखे बोलले आणि ज्या झाडांना पुरुषांची नावे होती, ते सर्व त्या वेळी स्त्रीरूप झाले.