त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् । असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ।। ७.८४.
तू नेहमी या महात्म्यांना मदत केली आहेस; हे दुसऱ्यांना सहन होत नाही, आणि तूच निराधारांचा आधार आहेस.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील उत्तरकांडातील चौर्याऐंशीवा सर्ग समाप्त झाला.
लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह सुव्रत ।। ७.८५.
लक्ष्मणाने असे बोलल्यावर, शत्रूंचा नाश करणारा सुव्रत म्हणाला, "वृत्राचा वध कसा झाला ते सगळं सांग."
राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः । भूय एव कथां दिव्यां कथयामास सुव्रतः ।। ७.८५.
राघवाने असे म्हटल्यावर, सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा सुव्रत पुन्हा एकदा ती दिव्य कथा सांगू लागला.
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ।। ७.८५.
सहस्र नेत्र असलेल्या इंद्राचे आणि सर्व देवांचे बोल ऐकून, विष्णूने इंद्रासह सर्व देवांना असे सांगितले.
पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य ह महात्मनः । तेन युष्मत्प्रियार्थं हि नाहं हन्मि महासुरम् ।। ७.८५.
पूर्वी माझं वृत्र या महात्म्याशी मैत्रीचं नातं होतं, म्हणूनच मी तुमच्या सुखासाठी त्या महाशूर असुराचा वध करत नाही.
अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् । तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रो निहन्यते ।। ७.८५.
पण तुमचं मोठं सुख मिळायलाच हवं, म्हणून मी असा उपाय सांगतो ज्यामुळे वृत्राचा वध होईल.
त्रिधाभूतं करिष्यामि ह्यात्मानं सुरसत्तमाः । तेन वृत्रं सहस्राक्षो वधिष्यति न संशयः ।। ७.८५.
देवतांनो, मी स्वतःला तीन भागांत विभागेन; त्यातून सहस्र नेत्र असलेला इंद्र नक्कीच वृत्राचा वध करेल, यात शंका नाही.
एकांशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु । तृतीयो भूतलं शक्रस्तदा वृत्रं वधिष्यति ।। ७.८५.
माझा एक भाग वासवामध्ये जाईल, दुसरा वज्र बनेल आणि तिसरा पृथ्वीमध्ये जाईल; तेव्हा शक्र वृत्राचा वध करेल.
तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् । एवमेतन्न सन्देहो यथा वदसि दैत्यहन् ।। ७.८५.
देवताधिपतीने असे बोलल्यावर, देवांनी उत्तर दिलं, "हे दैत्यांचा नाश करणारा, जसं तू म्हणतोस तसंच होईल, यात काहीच शंका नाही."
भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः । भजस्व परमोदार वासवं स्वेन तेजसा ।। ७.८५.
"तुला शुभेच्छा असो! आम्ही आता वृत्रासुराचा वध करण्यासाठी जाऊ. अतिशय उदार असलेल्या, तुझं तेज वासवामध्ये समाविष्ट कर."
ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः । तदारण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः ।। ७.८५.
मग सर्व महात्मा देव, सहस्र नेत्र असलेल्या इंद्राच्या पुढाकाराने, जिथे तो महाशूर वृत्र होता त्या अरण्याकडे गेले.
ते पश्यंस्तेजसा भूतं तप्यन्तमसुरोत्तमम् । पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम् ।। ७.८५.
तेथे त्यांनी असुरांमध्ये श्रेष्ठ असणारा, तेजाने प्रज्वलित झालेला वृत्र पाहिला, जो जणू तीनही लोकांना गिळत होता आणि आकाश जाळत होता.
दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् । कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः ।। ७.८५.
तो असुरश्रेष्ठ दिसताच सर्व देव घाबरले, "आपण याचा वध कसा करू? आपली हार कशी टाळू?" असे विचारू लागले.
तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरन्दरः । वज्रं प्रगृह्य पाणिभ्यां प्राहिणोद्वृत्रमूर्धनि ।। ७.८५.
त्यांना असे विचार करत असताना, सहस्र नेत्र असलेल्या पुरंदर इंद्राने दोन्ही हातांनी वज्र उचलून तो वृत्राच्या डोक्यावर फेकला.
कालाग्निनेव घोरेण तप्तेनैव महार्चिषा । पतता वृत्रशिरसा जगत्ऺत्रासमुपागमत् ।। ७.८५.
तो प्रज्वलित, भयंकर आणि तापलेल्या वज्रासारखा वज्र वृत्राच्या डोक्यावर पडला, जणू प्रलयाचा अग्नीच, आणि सगळ्या जगाला भीतीने ग्रासलं.
असम्भाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः । चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ।। ७.८५.
वृत्राचा वध अशक्य आहे असं वाटून, कीर्तीमान देवाधिपती जगाचा अंत येईल का याचा विचार करत लवकरच निघून गेला.
तमिन्द्रं ब्रह्महत्या ऽ ऽशु गच्छन्तमनुगच्छति । अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत् ।। ७.८५.
इंद्र ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासला जाऊन पळत असताना, ते पाप त्याच्या मागे लागलं आणि त्याच्या अंगावर पडलं, त्यामुळे इंद्र दुःखात बुडाला.
हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः । विष्णुं त्रिभुवनेशानं मुहुर्मुहुरपूजयन् ।। ७.८५.
शत्रू मारला गेला आणि इंद्र अदृश्य झाला, तेव्हा अग्नीच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी पुन्हा पुन्हा त्रैलोक्याधिपती विष्णूची पूजा केली.
त्वं गतिः परमेशान पूर्वजो जगतः पिता । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ।। ७.८५.
तूच सर्वांचा आधार आहेस, परमेश्वरा! तूच जगाचा आद्य पिता आहेस; सर्व जीवांची रक्षा व्हावी म्हणून तू विष्णू रूप धारण केलंस.
हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् । बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्या विनिर्दिश ।। ७.८५.
तू वृत्राचा वध केला आहेस, पण आता ब्रह्महत्येचा दोष वासवावर पडला आहे. देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्याच्या या दोषातून मुक्त होण्यासाठी मार्ग दाखव.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् । मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ।। ७.८५.
देवतांची ही वचने ऐकून विष्णू म्हणाले, "शक्राने माझी पूजा करावी; मी वज्रधारी शक्राला शुद्ध करीन."
पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः । पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयम् ।। ७.८५.
पुण्य मिळवणाऱ्या अश्वमेध यज्ञाने माझी पूजा केल्यावर, पकाशासन पुन्हा देवांचा इंद्रपद लाभेल आणि त्याला कुठलाही भय राहणार नाही.
एवं सन्दिश्य तां वाणीं देवानाममृतोपमाम् । जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम् ।। ७.८५.
अशा अमृतासारख्या वाणीने देवांना सांगून, देवांचा स्वामी विष्णू सर्वांच्या स्तुतीने त्रिविष्टपात गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरकांडातील पंच्याऐंशीवा सर्ग संपला.
तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः । कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे ।। ७.८६.
तेव्हा लक्ष्मणासह त्या श्रेष्ठ पुरुषाने वृत्रवधाची सर्व कथा सांगून उरलेली गोष्ट सांगायला सुरुवात केली.
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे । ब्रह्महत्यावृतः शक्रः सञ्ज्ञां लेभे न वृत्रहा ।। ७.८६.
महाशक्तिशाली आणि भयप्रद वृत्राचा वध झाल्यावर, ब्रह्महत्येच्या दोषाने वेढलेला इंद्र शुद्धी हरपला आणि त्याला भान राहिले नाही.
सो ऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसञ्ज्ञो विचेतनः । कालं तत्रावसत्कञ्चिद्वेष्टमान इवोरगः ।। ७.८६.
तो भान हरपून, सर्व लोकांच्या टोकावर जाऊन काही काळ तिथे राहिला, जणू काही सर्प स्वतःभोवती गुंडाळून बसला आहे.
अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् । भूमिश्च ध्वस्तसङ्काशा निःस्नेहा शुष्ककानना ।। ७.८६.
सहस्रदृष्टी इंद्र हरवला तेव्हा सगळ्या जगात अस्वस्थता पसरली; पृथ्वीचा तेज कमी झाला आणि जंगलं सुकून गेली.
निःस्रोतसश्च ते सर्वे तु ह्रदाश्च सरितस्तथा । सङ्क्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतो ऽभवत् ।। ७.८६.
सर्व सरोवरे आणि नद्या वाहणे थांबली, आणि पावसाचा अभाव असल्याने सर्व प्राण्यांमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली.