अकृष्टपच्या पृथिवी सुसम्पन्ना महात्मनः । स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ।। ७.८४.
महात्म्याच्या काळात नांगर न चालवता देखील पृथ्वी समृद्ध होती; तो असे अद्भुत आणि भरभराटीचे राज्य उपभोगत होता.
तस्य बुद्धिः समुप्तन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् । तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम् ।। ७.८४.
नंतर त्याच्या मनात श्रेष्ठ तप करण्याची इच्छा निर्माण झाली; कारण तपच खरे कल्याण आहे, बाकीचे सुख भ्रम देणारे आहे.
स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु मधुरेश्वरम् । तप उग्रं समातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः ।। ७.८४.
त्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला नगरातील राजा नेमले आणि स्वतः कठोर तपास लागला, ज्यामुळे सर्व देवता त्रस्त झाल्या.
तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् । विष्णुं समुपसङ्क्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.८४.
वृत्र तप करत असताना, इंद्र मोठ्या दुःखात विष्णूला भेटायला गेला आणि त्याला असे म्हणाला.
तपस्यता महाबाहो लोकाः वृत्रेण निर्जिताः । बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि शासितुम् ।। ७.८४.
वृत्र तप करत असताना, हे महाबाहो, त्याने सर्व लोक जिंकले; तो बलवान आणि धर्मात्मा आहे, त्याच्यावर मी राज्य करू शकत नाही.
यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एवासुरेश्वर । यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ।। ७.८४.
जर तो असुरांचा स्वामी पुन्हा तपास लागला, तर जोपर्यंत हे लोक आहेत, तोपर्यंत सर्व त्याच्या अधीन राहतील.
तं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबलम् । क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ।। ७.८४.
आणि तू, हे देवाधिदेव, जरी त्या अत्यंत दानशूर आणि बलवानाला दुर्लक्ष करतोस, तरी तू रागावलास तर वृत्र एक क्षणही टिकू शकणार नाही.
यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः । तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ।। ७.८४.
हे विष्णू, जेव्हा तू त्याच्याशी प्रेमाचे नाते जोडलेस, तेव्हापासून त्याला लोकांचा स्वामित्व मिळाले.
स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुसमाहितः । त्वत्कृतेन हि सर्वं स्याप्रशान्तमरुजं जगत् ।। ७.८४.
म्हणून, तू ठाम मनाने सर्व लोकांवर कृपा कर; कारण तुझ्या कृपेने हे अस्थिर जग शांत होईल.
इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः । वृत्रघातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह ।। ७.८४.
हे विष्णू, हे सर्व देव तुला पाहत आहेत; वृत्राचा वध करण्याच्या या मोठ्या कार्यात त्यांना मदत कर.
त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् । असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ।। ७.८४.
तू नेहमी या महात्म्यांना मदत केली आहेस; हे दुसऱ्यांना सहन होत नाही, आणि तूच निराधारांचा आधार आहेस.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणातील उत्तरकांडातील चौर्याऐंशीवा सर्ग समाप्त झाला.
लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह सुव्रत ।। ७.८५.
लक्ष्मणाने असे बोलल्यावर, शत्रूंचा नाश करणारा सुव्रत म्हणाला, "वृत्राचा वध कसा झाला ते सगळं सांग."
राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः । भूय एव कथां दिव्यां कथयामास सुव्रतः ।। ७.८५.
राघवाने असे म्हटल्यावर, सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा सुव्रत पुन्हा एकदा ती दिव्य कथा सांगू लागला.
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ।। ७.८५.
सहस्र नेत्र असलेल्या इंद्राचे आणि सर्व देवांचे बोल ऐकून, विष्णूने इंद्रासह सर्व देवांना असे सांगितले.
पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य ह महात्मनः । तेन युष्मत्प्रियार्थं हि नाहं हन्मि महासुरम् ।। ७.८५.
पूर्वी माझं वृत्र या महात्म्याशी मैत्रीचं नातं होतं, म्हणूनच मी तुमच्या सुखासाठी त्या महाशूर असुराचा वध करत नाही.
अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् । तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रो निहन्यते ।। ७.८५.
पण तुमचं मोठं सुख मिळायलाच हवं, म्हणून मी असा उपाय सांगतो ज्यामुळे वृत्राचा वध होईल.
त्रिधाभूतं करिष्यामि ह्यात्मानं सुरसत्तमाः । तेन वृत्रं सहस्राक्षो वधिष्यति न संशयः ।। ७.८५.
देवतांनो, मी स्वतःला तीन भागांत विभागेन; त्यातून सहस्र नेत्र असलेला इंद्र नक्कीच वृत्राचा वध करेल, यात शंका नाही.
एकांशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु । तृतीयो भूतलं शक्रस्तदा वृत्रं वधिष्यति ।। ७.८५.
माझा एक भाग वासवामध्ये जाईल, दुसरा वज्र बनेल आणि तिसरा पृथ्वीमध्ये जाईल; तेव्हा शक्र वृत्राचा वध करेल.
तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् । एवमेतन्न सन्देहो यथा वदसि दैत्यहन् ।। ७.८५.
देवताधिपतीने असे बोलल्यावर, देवांनी उत्तर दिलं, "हे दैत्यांचा नाश करणारा, जसं तू म्हणतोस तसंच होईल, यात काहीच शंका नाही."
भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः । भजस्व परमोदार वासवं स्वेन तेजसा ।। ७.८५.
"तुला शुभेच्छा असो! आम्ही आता वृत्रासुराचा वध करण्यासाठी जाऊ. अतिशय उदार असलेल्या, तुझं तेज वासवामध्ये समाविष्ट कर."
ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः । तदारण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः ।। ७.८५.
मग सर्व महात्मा देव, सहस्र नेत्र असलेल्या इंद्राच्या पुढाकाराने, जिथे तो महाशूर वृत्र होता त्या अरण्याकडे गेले.
ते पश्यंस्तेजसा भूतं तप्यन्तमसुरोत्तमम् । पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम् ।। ७.८५.
तेथे त्यांनी असुरांमध्ये श्रेष्ठ असणारा, तेजाने प्रज्वलित झालेला वृत्र पाहिला, जो जणू तीनही लोकांना गिळत होता आणि आकाश जाळत होता.
दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् । कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः ।। ७.८५.
तो असुरश्रेष्ठ दिसताच सर्व देव घाबरले, "आपण याचा वध कसा करू? आपली हार कशी टाळू?" असे विचारू लागले.
तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरन्दरः । वज्रं प्रगृह्य पाणिभ्यां प्राहिणोद्वृत्रमूर्धनि ।। ७.८५.
त्यांना असे विचार करत असताना, सहस्र नेत्र असलेल्या पुरंदर इंद्राने दोन्ही हातांनी वज्र उचलून तो वृत्राच्या डोक्यावर फेकला.
कालाग्निनेव घोरेण तप्तेनैव महार्चिषा । पतता वृत्रशिरसा जगत्ऺत्रासमुपागमत् ।। ७.८५.
तो प्रज्वलित, भयंकर आणि तापलेल्या वज्रासारखा वज्र वृत्राच्या डोक्यावर पडला, जणू प्रलयाचा अग्नीच, आणि सगळ्या जगाला भीतीने ग्रासलं.
असम्भाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः । चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ।। ७.८५.
वृत्राचा वध अशक्य आहे असं वाटून, कीर्तीमान देवाधिपती जगाचा अंत येईल का याचा विचार करत लवकरच निघून गेला.
तमिन्द्रं ब्रह्महत्या ऽ ऽशु गच्छन्तमनुगच्छति । अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत् ।। ७.८५.
इंद्र ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासला जाऊन पळत असताना, ते पाप त्याच्या मागे लागलं आणि त्याच्या अंगावर पडलं, त्यामुळे इंद्र दुःखात बुडाला.
हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः । विष्णुं त्रिभुवनेशानं मुहुर्मुहुरपूजयन् ।। ७.८५.
शत्रू मारला गेला आणि इंद्र अदृश्य झाला, तेव्हा अग्नीच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी पुन्हा पुन्हा त्रैलोक्याधिपती विष्णूची पूजा केली.
त्वं गतिः परमेशान पूर्वजो जगतः पिता । रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ।। ७.८५.
तूच सर्वांचा आधार आहेस, परमेश्वरा! तूच जगाचा आद्य पिता आहेस; सर्व जीवांची रक्षा व्हावी म्हणून तू विष्णू रूप धारण केलंस.