नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः। एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः
कोणत्याही जीवाला त्याचा तिरस्कार करता येत नाही आणि तो काळाच्या अधीनही नाही; अशा उत्तम गुणांनी युक्त असलेला हा राजपुत्र आहे.
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः
तीनही लोकांत तो पृथ्वीप्रमाणे क्षमाशीलतेसाठी प्रसिद्ध आहे; बुद्धीने तो बृहस्पतीसारखा आहे आणि सामर्थ्याने शचीपतीसारखा आहे.
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः
सर्व लोकांना प्रिय वाटणाऱ्या आणि वडिलांना आनंद देणाऱ्या गुणांनी राम तेजाने झळकत होता, जणू सूर्य आपल्या किरणांनी उजळतो तसा.
तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्। लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी
अशा उत्तम वागणुकीने आणि अपराजित पराक्रमाने युक्त, लोकांचा रक्षणकर्ता असावा तसा तो होता; म्हणूनच पृथ्वीने त्याला आपल्या रक्षणासाठी इच्छिले.
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः
असे हे असामान्य आणि असंख्य गुण असलेला पुत्र पाहून दशरथ राजा, शत्रूंना जाळणारा, खोल विचारात पडला.
अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः। प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति
मग वयोवृद्ध आणि दीर्घायुषी राजाच्या मनात असा विचार आला: राम माझ्या हयातीत राजा कसा होईल?
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते। कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्
त्याच्यावरील ही अपार माया माझ्या हृदयात सतत फिरते: केव्हा मी माझ्या प्रिय पुत्राला अभिषिक्त राजा म्हणून पाहीन?
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्
कारण तो साऱ्या जगाच्या वाढीसाठी इच्छुक आहे आणि सर्व प्राण्यांवर दया करतो; लोकांना तो माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय आहे, जसा पाऊस देणारा मेघ असतो.
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः
पराक्रमात तो यम आणि इंद्रासारखा आहे, बुद्धीने बृहस्पतीसारखा आहे; धैर्याने पर्वतराजासारखा आहे आणि गुणांनी तर तो मलाही मागे टाकतो.
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्
या वयात माझा मुलगा ही संपूर्ण पृथ्वी राज्य करतोय असे मी पाहिले, तर ते मला जणू स्वर्गप्राप्तीसारखे वाटेल.
इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः
अशा या दुसऱ्या राजांनाही दुर्मिळ आणि जगातही दुर्मिळ असंख्य गुणांनी युक्त असलेल्या, श्रेष्ठ गुणांनी सजलेल्या त्याला पाहून,
तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः। निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत
राजाने त्याच्यातील हे सर्व गुण पाहून, मंत्र्यांशी सल्ला करून, युवराजपदाची योजना केली.
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्। संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्
त्या बुद्धिमान राजाने आकाशात, वातावरणात आणि पृथ्वीवर भयंकर अपशकुन दिसले आणि आपल्या शरीरात वयोमानाचे चिन्हेही ओळखली.
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः। लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः
पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेला, आपला दु:ख दूर करणारा, आणि सर्व लोकांना प्रिय असलेला तो महात्मा राम लोकांना किती प्रिय आहे हेही त्याने जाणले.
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च। प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः
स्वतःच्या आणि प्रजांच्या कल्याणासाठी, योग्य वेळी, त्या धर्मनिष्ठ राजाने भक्ती आणि प्रेमाने त्वरेने कृती केली.
नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि। समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः
पृथ्वीच्या राजाने वेगवेगळ्या नगरांमधील आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील प्रमुखांना बोलावून घेतले.
तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्। ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः
राजा स्वतः दागदागिने घालून शोभिवंत दिसत होता आणि त्याने त्यांना योग्य सन्मान आणि भेटवस्तू देऊन आदराने भेटले, जणू काही प्रजापती आपल्या प्रजेला भेटतो.
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः। त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्
पण घाईमुळे राजाने केकयराज किंवा जनक यांना बोलावले नाही, कारण त्यांना नंतर ही आनंदाची बातमी कळेल.
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने। ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः
जेव्हा शत्रूंच्या नगरांचा पराभव करणारा राजा आपल्या आसनावर बसला, तेव्हा उरलेले प्रसिद्ध राजे आत आले.
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च। राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः
राजाने वेगवेगळ्या आसने दिल्यावर, सर्व राजे योग्य शिस्त पाळून त्याच्यासमोर बसले.
स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः। उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः
मान मिळालेले, नम्र असलेले राजे, नगरवासी आणि ग्रामीण लोक सभेत बसले असता, तो राजा जणू सहस्त्र डोळ्यांचा देव अमरांमध्ये शोभतो तसा शोभत होता.
thumb|द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणातील अयोध्याकांडाचा दुसरा सर्ग ऐका.
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः। हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः
नंतर पृथ्वीच्या राजाने संपूर्ण सभा बोलावून, हितकारक आणि उन्नती करणारे प्रसिद्ध असे शब्द सांगितले.
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्
राजाने राजेश्वरांना गोड, भावपूर्ण, राजस आणि अनुपम अशा आवाजात संबोधले.
विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्
तुम्हा सर्वांना माहीत आहे की, माझे हे उत्तम राज्य माझ्या पूर्वज राजांनी मुलासारखे जपले.
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्। श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत्
इक्ष्वाकू घराण्यातील सर्व राजांनी जपलेले हे जग मीही सर्वांच्या कल्याणासाठी आणि सुखासाठी अर्पण करावे असे मला वाटते.
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः
माझ्या पूर्वजांनी दाखवलेल्या मार्गाने चालत मी नेहमी जागरूक राहून, शक्य तितक्या माझ्या प्रजेला जपले.
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्। पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया
संपूर्ण जगाच्या हितासाठी धावपळ करत असताना, पांढऱ्या छत्राच्या सावलीत माझे शरीर आता वृद्ध झाले आहे.
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये
अनेक हजारो वर्षे जगून, हे शरीर आता थकले आहे, म्हणून मला विश्रांती हवी आहे.
राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः। परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्
राजांच्या योग्य असलेली, पण ज्यांनी इंद्रिये जिंकली नाहीत त्यांना जड जाणारी ही धर्माची मोठी जबाबदारी मी वाहत असल्याने आता मी थकलो आहे.