कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतस्सुतान् । जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान् ।। ७.७९.
त्या धर्मात्मा मनुने वेगवेगळ्या प्रकारच्या कर्मांनी, अनेक रूपांनी, देवपुत्रांसारखी शंभर मुलं जन्माला घातली.
तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन । मूढश्चाकृतविद्यश्च न शुश्रूषति पूर्वजान् ।। ७.७९.
रघुकुळातील आनंदा, त्या सर्वांतला धाकटा मुलगा मूर्ख, अज्ञानी आणि मोठ्यांचं ऐकत नसे.
नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रे ऽल्पमेधसः । अवश्यं दण्डपतनं शरीरे ऽस्य भविष्यति ।। ७.७९.
त्याच्या वडिलांनी त्या कमी समज असलेल्या मुलाचं नाव 'दंड' ठेवलं, कारण त्याच्या अंगावर शिक्षा येणारच होती.
अपश्यमानस्तं देशं घोरं पुत्रस्य राघव । विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिन्दम ।। ७.७९.
राघवा, आपल्या मुलासाठी योग्य प्रदेश न सापडल्याने, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, त्याने विंध्य आणि शैवाल पर्वतांच्या मध्ये राज्य दिलं.
स दण्डस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतरोधसि । पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम् ।। ७.७९.
त्या रम्य डोंगराच्या उतारावर दंड राजा झाला आणि त्याने एक अद्वितीय, अप्रतिम असे नगर वसवले, हे राम.
पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो । पुरोहितं तूशनसं वरयामास सुव्रतम् ।। ७.७९.
त्या नगराचे नाव त्याने मधुमंत ठेवले, हे प्रभो, आणि उत्तम व्रत पाळणारा उशनस याला मुख्य पुरोहित म्हणून निवडले.
एवं स राजा तद्राज्यमकरोत्सपुरोहितः । प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराजं यथा वृषा ।। ७.७९.
त्या राजाने आपल्या पुरोहितासह ते राज्य आनंदी प्रजांनी भरलेले, अगदी देवराज इंद्र जसा आपल्या वृषभासह असतो तसा, उत्तमपणे चालवले.
ततः स राजा मनुजेन्द्रपुत्रः सार्धं च तेनोशनसा तदानीम् । चकार राज्यं सुमहान्महात्मा शक्रो दिवीवोशनसा समेतः ।। ७.७९.
मग तो मनुजेंद्राचा पुत्र राजा, उशनसासह, मोठ्या आत्म्याने, त्या महान राज्याचा कारभार केला, जणू काही इंद्राने उशनसासोबत स्वर्गात राज्य केले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनशीतितमः सर्गः
अशा रीतीने वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील नव्वदाव्या सर्गाचा येथे समारोप झाला.
एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसम्भवः । अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ।। ७.८०.
हे सांगून, कुंभातून जन्मलेले महर्षी त्या कथेतच रामाला दुसरी गोष्ट सांगू लागले.
ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् । अकरोत्तत्र दान्तात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ।। ७.८०.
नंतर, काकुत्स्था, दंडाने तिथे हजारो वर्षे, सर्व विघ्न दूर करून, संयमाने राज्य केले.
अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम् । रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ।। ७.८०.
काही काळाने, चैत्र महिन्यात, तो राजा रमणीय अशा भृगुकुलाच्या आश्रमात गेला.
तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि । विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डो ऽपश्यदनुत्तमाम् ।। ७.८०.
तिथे, दंडाने पृथ्वीवर अद्वितीय सौंदर्य असलेल्या, वनात फिरणाऱ्या भृगुकन्येला पाहिले.
स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः । अभिगम्य सुसंविग्नां कन्यां वचनमब्रवीत् ।। ७.८०.
तिला पाहून, वाईट बुद्धीच्या त्या राजाला कामदेवाच्या बाणांनी छळले; तो त्या घाबरलेल्या कन्येजवळ गेला आणि म्हणाला—
कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वा ऽसि सुता शुभे । पीडितो ऽहमनङ्गेन गच्छामि त्वां शुभानने ।। ७.८०.
सुंदर नितंब असलेल्या, तू कुठून आलीस? कोणाची कन्या आहेस, शुभे? मी कामाने व्याकुळ झालो आहे, म्हणून तुझ्याजवळ आलो आहे, सुंदर मुखवाली.
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं नृपम् ।। ७.८०.
त्याने मोहाने आणि कामाने वेडावून असे बोलल्यावर, भृगुकन्या त्या राजाला नम्र शब्दांत उत्तर दिले.
भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ।। ७.८०.
हे राजेंद्र, मी निष्कलंक कर्म असलेल्या भृगु ऋषीची ज्येष्ठ कन्या अरजा आहे, आणि आश्रमात राहते.
मा मां स्पृश बलाद्राजन्कन्या पितृवशा ह्यहम् । गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ।। ७.८०.
राजा, मला जबरदस्तीने स्पर्श करू नकोस; मी वडिलांच्या अधीन असलेली कन्या आहे. माझे वडील माझे गुरु आहेत आणि तू त्यांचा शिष्य आहेस. जर ते क्रुद्ध झाले, तर त्या महान तपस्वीमुळे तुला मोठे संकट येईल.
यदि वान्यन्मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा । वरयस्व नरश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ।। ७.८०.
जर तुला धर्माच्या मार्गाने माझ्याशी काही हवे असेल, तर, नरश्रेष्ठा, माझ्या तेजस्वी वडिलांना माग.
अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् । क्रोधेन हि पिता मे ऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ।। ७.८०.
नाहीतर, तुला भयंकर परिणाम भोगावे लागतील; कारण माझे वडील रागावले, तर तीनही लोक जाळून टाकू शकतात.
दास्यते चानवद्याङ्ग तव मा याचितः पिता ।। ७.८०.
आणि, जर तू विनंती केलीस, तर माझे निष्कलंक वडील नक्कीच मला तुला देतील.
एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामवशं गतः । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय चाञ्जलिम् ।। ७.८०.
अरजा असे बोलत असताना, दंड कामाच्या वश झाला आणि मदाने वेडावून, हात जोडून डोक्यावर ठेवून तिला उत्तर देऊ लागला.
प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि । त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते वरानने ।। ७.८०.
सुंदर कंबर असलेल्या सुभगे, माझ्यावर कृपा कर. वेळ वाया घालवू नकोस. तुझ्या साठीच माझे प्राण तुटून चालले आहेत, सुंदर मुख असलेल्या सुभगे.
त्वां प्राप्य मे वधो वा स्याच्छापो वा यदि दारुणः । भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम् ।। ७.८०.
तुला मिळवल्यावर माझा मृत्यू आला तरी चालेल किंवा कठोर शाप मिळाला तरी चालेल. भयभीत असलेल्या सुभगे, मी तुझ्यावर मनापासून प्रेम करतो, कृपया मला स्वीकार.
एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भ्यां गृह्य बलाद्बली । विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे ।। ७.८०.
असं म्हणून त्या कन्येला बलवान दंडाने जबरदस्तीने हातांनी पकडलं आणि ती कितीही विरोध करत असली तरी त्याने तिच्यावर अत्याचार करण्यास सुरुवात केली.
एतमर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं प्रययावाशु मधुमन्तमनुत्तमम् ।। ७.८०.
दंडाने हे भयंकर आणि क्रूर कृत्य केल्यावर तो पटकन उत्तम अशा मधुमंत नगरीकडे गेला.
अरजा ऽपि रुदन्ती सा आश्रमस्याविदूरतः । प्रतीक्षन्ति सुसंत्रस्ता पितरं देवसन्निभम् ।। ७.८०.
अरजा सुद्धा रडत रडत, आश्रमाच्या थोड्या अंतरावर, अत्यंत घाबरून आपल्या देवतुल्य वडिलांची वाट पाहत बसली होती.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽशीतितमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरेकांडातील ऐंशीवा सर्ग संपला.
स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत ।। ७.८१.
थोड्या वेळाने, अपार तेज असलेला देवऋषी आपल्या शिष्यांसह आणि उपाशी अवस्थेत स्वतःच्या आश्रमात परत आला.
सो ऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ।। ७.८१.
त्याने अरजा हिला दुःखी आणि धुळीने माखलेली पाहिलं, जणू ग्रहण लागलेल्या चंद्रप्रकाशासारखी ती प्रभातकाळी तेजहीन दिसत होती.