तद्वनं स कथ राजा शून्यं मनुजवर्जितम् । तपश्चर्तुं प्रविष्टः स श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ७.७९.
तो राजा अशा ओसाड, माणसाविना असलेल्या जंगलात तप करण्यासाठी कसा गेला, हे मला खरेखुरे ऐकायचं आहे.
रामस्य वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यं परमतेजस्वी वक्तुमेवोपचक्रमे ।। ७.७९.
रामाचं कुतूहलाने भरलेलं बोल ऐकून, तेजस्वी ऋषी बोलायला लागले.
पुरा कृतयुगे राम मनुर्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्रो महानासीदिक्ष्वाकुः कुलनन्दनः ।। ७.७९.
राम, पूर्वी कृतयुगात दंडधारी मनु नावाचा प्रभू होता. त्याचा मोठा आणि कुलाचा आनंद करणारा मुलगा म्हणजे इक्ष्वाकू.
तं पुत्रं पूर्वंकं राज्ये निक्षिप्य भुवि दुर्जयम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव कर्तेत्युवाच ह ।। ७.७९.
त्याने आपल्या मोठ्या, पृथ्वीवर अजिंक्य असलेल्या मुलाला गादीवर बसवलं आणि सांगितलं, 'पृथ्वीवर राजवंश वाढव.'
तथैवेति प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततः परमसन्तुष्टो मनुः पुत्रमुवाच ह ।। ७.७९.
राघवा, मुलाने वडिलांना 'तसं होईल' असं वचन दिलं. मग मनु फार खूश होऊन आपल्या मुलाला म्हणाले.
प्रीतो ऽस्मि परमोदार त्वं कर्ता ऽसि न संशयः । दण्डेन च प्रजा रक्ष मा च दण्डमकारणे ।। ७.७९.
'माझ्या प्रिय, तू फार उदार आहेस आणि नक्कीच हे करशील. प्रजेला योग्य वेळी शिक्षा दे, पण कारण नसताना शिक्षा करू नको.'
अपराधिषु यो दण्डः पात्यते मानवेषु वै । स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम् ।। ७.७९.
माणसांमध्ये जे अपराधी असतात, त्यांना योग्य प्रकारे दिलेली शिक्षा राजाला स्वर्गात नेते.
तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मो हि परमो लोके कुर्वतस्ते भविष्यति ।। ७.७९.
म्हणून, महाबाहू, तू शिक्षेबाबत नेहमी दक्ष राहा, कारण या जगात धर्म सर्वात मोठा आहे आणि तो तुझ्या कृतीने वाढेल.
इति तं बहु सन्दिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकं सनातनम् ।। ७.७९.
अशा प्रकारे अनेक सूचना देऊन, समाधानी होऊन मनु आनंदाने ब्रह्मलोकात गेला.
प्रयाते त्रिदिवं तस्मिन्निक्ष्वाकुरमितप्रभः । जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिन्तापरो ऽभवत् ।। ७.७९.
मनु स्वर्गात गेल्यावर, तेज कमी न झालेला इक्ष्वाकू विचारात पडला की, आपल्याला मुलं कशी होतील?
कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतस्सुतान् । जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान् ।। ७.७९.
त्या धर्मात्मा मनुने वेगवेगळ्या प्रकारच्या कर्मांनी, अनेक रूपांनी, देवपुत्रांसारखी शंभर मुलं जन्माला घातली.
तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन । मूढश्चाकृतविद्यश्च न शुश्रूषति पूर्वजान् ।। ७.७९.
रघुकुळातील आनंदा, त्या सर्वांतला धाकटा मुलगा मूर्ख, अज्ञानी आणि मोठ्यांचं ऐकत नसे.
नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रे ऽल्पमेधसः । अवश्यं दण्डपतनं शरीरे ऽस्य भविष्यति ।। ७.७९.
त्याच्या वडिलांनी त्या कमी समज असलेल्या मुलाचं नाव 'दंड' ठेवलं, कारण त्याच्या अंगावर शिक्षा येणारच होती.
अपश्यमानस्तं देशं घोरं पुत्रस्य राघव । विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिन्दम ।। ७.७९.
राघवा, आपल्या मुलासाठी योग्य प्रदेश न सापडल्याने, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, त्याने विंध्य आणि शैवाल पर्वतांच्या मध्ये राज्य दिलं.
स दण्डस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतरोधसि । पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम् ।। ७.७९.
त्या रम्य डोंगराच्या उतारावर दंड राजा झाला आणि त्याने एक अद्वितीय, अप्रतिम असे नगर वसवले, हे राम.
पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो । पुरोहितं तूशनसं वरयामास सुव्रतम् ।। ७.७९.
त्या नगराचे नाव त्याने मधुमंत ठेवले, हे प्रभो, आणि उत्तम व्रत पाळणारा उशनस याला मुख्य पुरोहित म्हणून निवडले.
एवं स राजा तद्राज्यमकरोत्सपुरोहितः । प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराजं यथा वृषा ।। ७.७९.
त्या राजाने आपल्या पुरोहितासह ते राज्य आनंदी प्रजांनी भरलेले, अगदी देवराज इंद्र जसा आपल्या वृषभासह असतो तसा, उत्तमपणे चालवले.
ततः स राजा मनुजेन्द्रपुत्रः सार्धं च तेनोशनसा तदानीम् । चकार राज्यं सुमहान्महात्मा शक्रो दिवीवोशनसा समेतः ।। ७.७९.
मग तो मनुजेंद्राचा पुत्र राजा, उशनसासह, मोठ्या आत्म्याने, त्या महान राज्याचा कारभार केला, जणू काही इंद्राने उशनसासोबत स्वर्गात राज्य केले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनशीतितमः सर्गः
अशा रीतीने वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील नव्वदाव्या सर्गाचा येथे समारोप झाला.
एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसम्भवः । अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ।। ७.८०.
हे सांगून, कुंभातून जन्मलेले महर्षी त्या कथेतच रामाला दुसरी गोष्ट सांगू लागले.
ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् । अकरोत्तत्र दान्तात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ।। ७.८०.
नंतर, काकुत्स्था, दंडाने तिथे हजारो वर्षे, सर्व विघ्न दूर करून, संयमाने राज्य केले.
अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम् । रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ।। ७.८०.
काही काळाने, चैत्र महिन्यात, तो राजा रमणीय अशा भृगुकुलाच्या आश्रमात गेला.
तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि । विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डो ऽपश्यदनुत्तमाम् ।। ७.८०.
तिथे, दंडाने पृथ्वीवर अद्वितीय सौंदर्य असलेल्या, वनात फिरणाऱ्या भृगुकन्येला पाहिले.
स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः । अभिगम्य सुसंविग्नां कन्यां वचनमब्रवीत् ।। ७.८०.
तिला पाहून, वाईट बुद्धीच्या त्या राजाला कामदेवाच्या बाणांनी छळले; तो त्या घाबरलेल्या कन्येजवळ गेला आणि म्हणाला—
कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वा ऽसि सुता शुभे । पीडितो ऽहमनङ्गेन गच्छामि त्वां शुभानने ।। ७.८०.
सुंदर नितंब असलेल्या, तू कुठून आलीस? कोणाची कन्या आहेस, शुभे? मी कामाने व्याकुळ झालो आहे, म्हणून तुझ्याजवळ आलो आहे, सुंदर मुखवाली.
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं नृपम् ।। ७.८०.
त्याने मोहाने आणि कामाने वेडावून असे बोलल्यावर, भृगुकन्या त्या राजाला नम्र शब्दांत उत्तर दिले.
भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ।। ७.८०.
हे राजेंद्र, मी निष्कलंक कर्म असलेल्या भृगु ऋषीची ज्येष्ठ कन्या अरजा आहे, आणि आश्रमात राहते.
मा मां स्पृश बलाद्राजन्कन्या पितृवशा ह्यहम् । गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ।। ७.८०.
राजा, मला जबरदस्तीने स्पर्श करू नकोस; मी वडिलांच्या अधीन असलेली कन्या आहे. माझे वडील माझे गुरु आहेत आणि तू त्यांचा शिष्य आहेस. जर ते क्रुद्ध झाले, तर त्या महान तपस्वीमुळे तुला मोठे संकट येईल.
यदि वान्यन्मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा । वरयस्व नरश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ।। ७.८०.
जर तुला धर्माच्या मार्गाने माझ्याशी काही हवे असेल, तर, नरश्रेष्ठा, माझ्या तेजस्वी वडिलांना माग.
अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् । क्रोधेन हि पिता मे ऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ।। ७.८०.
नाहीतर, तुला भयंकर परिणाम भोगावे लागतील; कारण माझे वडील रागावले, तर तीनही लोक जाळून टाकू शकतात.