उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी रघुपुङ्गव । आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ।। ७.७७.
रघुकुळातील श्रेष्ठा, त्या दिव्य पुरुषाने योग्य रीतीने स्नान करून, पुन्हा त्या उत्तम विमानावर चढू लागला.
तमहं देवसङ्काशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै । अथाहमब्रुवं वाक्यं स्वर्गिणं पुरुषर्षभ ।। ७.७७.
तो देवासारखा तेजस्वी पुरुष विमानावर चढताना मी पाहिला आणि मग मी त्या स्वर्गवासी पुरुषाला असे विचारले.
को भवान्देवसङ्काश आहारश्च विगर्हितः । त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं वक्तुमर्हसि ।। ७.७७.
हे देवतुल्य पुरुषा, तुम्ही कोण आहात? आणि हे निंदनीय अन्न तुम्ही का खात आहात? कृपया मला याचे कारण सांगा.
कस्य स्यादीदृशो भाव आहारो देवसम्मतः । आश्चर्यं वर्तते सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ७.७७.
अशा अवस्थेत, देवांना मान्य असलेले अन्न कोणासाठी असावे? हे खूपच आश्चर्यकारक आहे, हे सौम्य पुरुषा, मला खरी गोष्ट ऐकायची आहे.
नाहमौपयिकं मन्ये तव भक्ष्यमिदं शवम् ।। ७.७७.
माझ्या मते हे प्रेत तुमच्यासाठी योग्य अन्न नाही.
इत्येवमुक्तः स नरेन्द्र नाकी कौतूहलात्सूनृतया गिरा च । श्रुत्वा च वाक्यं मम सर्वमेतत्सर्वं तथा चाकथयन्ममेति ।। ७.७७.
राजा, मी असे विचारल्यावर त्या स्वर्गवासी पुरुषाने कुतूहलाने आणि सौम्य शब्दांनी, मी विचारलेल्या सर्व गोष्टी मला तशाच सांगितल्या.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः
अशी ही वाल्मिकी ऋषींच्या श्रीमद्रामायणातील, श्रीमदुत्तरकांडातील सत्त्याहत्तरावी सर्ग समाप्त झाली.
श्रुत्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् । प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ।। ७.७८.
हे राम, मी सांगितलेली शुभ आणि योग्य वाक्ये ऐकून, त्या स्वर्गीय पुरुषाने हात जोडून मला उत्तर दिले.
शृणु ब्रह्मन्पुरा वृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः । अनतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज ।। ७.७८.
हे ब्राह्मण, पूर्वी माझ्या आयुष्यात जे घडले, सुखदुःखात मी काय अनुभवले, ते सर्व मी तुला सांगतो. कारण तू विचारलेस आणि हे टाळता येत नाही.
पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः । सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ।। ७.७८.
पूर्वी माझे वडील विदर्भ देशाचे प्रसिद्ध आणि पराक्रमी राजा होते. त्यांचे नाव सुदेव होते आणि ते तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होते.
तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत । अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथो ऽभवत् ।। ७.७८.
त्या राजाला दोन पत्नींपासून दोन मुले झाली. मी, ज्याचे नाव श्वेत आहे, आणि माझा धाकटा भाऊ सुरथ.
ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन् । तत्राहं कृतवान्राज्यं धर्म्यं च सुसमाहितः ।। ७.७८.
माझ्या वडिलांचे स्वर्गवास झाल्यावर नगरवासीयांनी मला राजा केले. तेथे मी मन लावून आणि धर्माने राज्य केले.
एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत । राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः ।। ७.७८.
अशा रीतीने, हे सुशील पुरुषा, हजारो वर्षे मी राज्य केले आणि प्रजेला धर्माने वागवले.
सो ऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम । कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम् ।। ७.७८.
नंतर, हे श्रेष्ठ द्विजा, एका निमित्ताने मला माझ्या आयुष्याचा अंत जवळ आला हे समजले. मग मी काळाचा विचार करून वनात गेलो.
सो ऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् । तपश्चर्तुं प्रविष्टो ऽस्मि समीपे सरसः शुभे ।। ७.७८.
मी या कठीण आणि प्राणी-पक्ष्यांविरहित वनात, या सुंदर सरोवराजवळ तपश्चर्या करण्यासाठी आलो.
भ्रातरं सुरथं राज्ये ह्यभिषिच्य महीपतिम् । इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम् ।। ७.७८.
माझ्या भावाला सुरथाला राज्याभिषेक करून, मी या सरोवराजवळ आलो आणि येथे दीर्घ काळ तपश्चर्या केली.
सो ऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महावने । तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ।। ७.७८.
या घनदाट वनात मी तीन हजार वर्षे अतिशय कठीण तप केले आणि शेवटी उत्तम ब्रह्मलोक मिळवला.
तस्य मे स्वर्गभूतस्य क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम । बाधेते परमोदार ततो ऽहं व्यथितेन्द्रियः । गत्वा त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह ।। ७.७८.
पण, हे श्रेष्ठ द्विजा, स्वर्गात गेल्यावरही मला भूक आणि तहान फार त्रास देऊ लागली. त्यामुळे मी व्याकुळ होऊन, तिन्ही लोकांचे पितामह ब्रह्मदेव यांच्याकडे गेलो आणि त्यांना सांगितले.
भगवन्ब्रह्मलोको ऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः । कस्यायं कर्मणः पाकः क्षुत्पिपासानुगो ह्यहम् ।। ७.७८.
भगवंत, हे ब्रह्मलोक म्हणतात तिथे भूक आणि तहान नसते. पण इथे मला भूक आणि तहान का लागते, हे कुणाच्या कर्मामुळे आहे?
आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूहि पितामह ।। ७.७८.
देवा, माझ्यासाठी इथे कोणता आहार आहे? हे मला सांगा, पितामह.
पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज । स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः ।। ७.७८.
पितामह म्हणाले, सुदेवज, तुझा आहार म्हणजे तुझ्या स्वतःच्या गोड मांसाचा आहे. तेच नेहमी खा.
स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् । अनुप्तं रोहते श्वेत न कदाचिन्महामते ।। ७.७८.
श्वेत, तु मोठ्या तपाने आपले शरीर पुष्ट केलेस, ते शरीर जरी खाल्ले तरी पुन्हा वाढते, कधीच नष्ट होत नाही.
तृप्तिर्न ते ऽस्ति सूक्ष्मा ऽपि वने सत्वनिषेविते । पुरा तु भिक्षमाणाय भिक्षा वै यतये नृप । न हि दत्ता त्वयेन्द्राभ यस्मादतिथये ऽपि वै ।। ७.७८.
वनात जरी अनेक जीव असले तरी तुला अगदी थोडीही तृप्ती मिळत नाही. पूर्वी जेव्हा तू यती म्हणून भिक्षा मागितलीस, तेव्हा, इंद्रासारख्या राजन, तू कधीच कुणाला, अगदी पाहुण्यालाही, काही दिले नाहीस.
दत्तं न ते ऽस्ति सूक्ष्मो ऽपि तप एव निषेवसे । तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया ।। ७.७८.
तू कधीच अगदी थोडेही दान केले नाहीस, फक्त तपच केलेस. म्हणूनच, स्वर्गात पोहोचलास तरी, मुला, तुला भूक आणि तहानेने त्रास होतो.
स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् । भक्षयित्वामृतरसं तेन तृप्तिर्भविष्यति ।। ७.७८.
म्हणून, तुझ्या उत्तम आणि पुष्ट शरीराचा अमृतासारखा आस्वाद घेतल्यावर तुला तृप्ती मिळेल.
यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहानृषिः । आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छ्राद्विमोक्ष्यते ।। ७.७८.
श्वेत, पण जेव्हा तो महान आणि दुर्धर ऋषी अगस्त्य त्या वनात येईल, तेव्हा तुला या कष्टातून मुक्ती मिळेल.
स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि । किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम् ।। ७.७८.
कारण, सौम्य, तो ऋषी देवतांच्याही समूहाला तारू शकतो, मग तुला, महाबाहू, जो भूक आणि तहानेने त्रस्त आहेस, तो नक्कीच तारू शकतो.
सो ऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् । आहारं गर्हितं स्वशरीरं द्विजोत्तम ।। ७.७८.
द्विजश्रेष्ठा, मग मी देवदेवांच्या भगवंताचा हा निर्णय ऐकून, माझे स्वतःचे शरीर हे निंद्य अन्न केले.
बहून्वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया । क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा ।। ७.७८.
ब्रह्मन्, हे मी अनेक वर्षे खात आहे, पण ब्रह्मर्षी, ते कधीच कमी होत नाही आणि मला उत्तम तृप्ती मिळते.
तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोचय । अन्येषां न गतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम् ।। ७.७८.
माझ्या या मोठ्या कष्टातून मला सोडव, कारण मी फारच त्रस्त आहे. कुम्भयोनिवाचून इथे दुसऱ्या कुणालाही आधार नाही.