कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया
एखाद्या उपकारामुळे तो पूर्ण समाधानी व्हायचा, आणि स्वतःच्या मनाने शंभर अपकारही तो विसरून जायचा.
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि
तो नेहमी सद्गुणी, वयाने, ज्ञानाने आणि शीलाने मोठ्या लोकांशी संवाद साधायचा, अगदी अस्त्रविद्येत निपुण असलेल्यांमध्येही.
बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः। वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः
तो बुद्धिमान, गोड बोलणारा, आधी बोलणारा, मनाला भावणारे बोलणारा आणि बलवान होता, पण आपल्या मोठ्या सामर्थ्याचा अभिमान त्याला कधीच वाटला नाही.
न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते
तो कधीच असत्य बोलत नसे, विद्वान होता, वडीलधाऱ्यांचा सन्मान करायचा, प्रजेला प्रिय होता आणि प्रजाही त्याच्यावर प्रेम करायची.
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः
तो दयाळू, क्रोधावर विजय मिळवणारा, ब्राह्मणांचा सन्मान करणारा, दीनांची दया करणारा, धर्म जाणणारा, नेहमी संयमी आणि शुद्ध होता.
कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते। मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः
त्याचा मन आपल्या कुळाला शोभेल असाच होता, क्षत्रिय धर्माला तो फार महत्त्व द्यायचा, आणि त्याच्या फळाला मोठ्या प्रेमाने स्वर्गसुख मानायचा.
नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा
तो कधीही अशुभ गोष्टींमध्ये रमायचा नाही, वादग्रस्त बोलणे त्याला आवडत नसे; तो नेहमी योग्य आणि क्रमाने विचार मांडायचा, जणू वाणीचा स्वामीच.
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः
तो निरोगी, तरुण, बोलका, देखणा, वेळ आणि जागेची जाण असणारा, लोकांमध्ये श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जायचा, एकमेव सच्चा सज्जन होता.
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः
सर्वश्रेष्ठ गुणांनी युक्त असलेला तो राजपुत्र प्रजेला इतका प्रिय होता, जणू शरीराबाहेर फिरणारा प्राणच.
सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः
सर्व विद्यांचा आणि व्रतांचा अभ्यास करून, वेद आणि त्यांचे अंग व्यवस्थित जाणून, भरताचा मोठा भाऊ धनुर्विद्येत वडिलांपेक्षाही श्रेष्ठ झाला.
कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः। वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः
तो उत्तम घराण्यात जन्मलेला, सज्जन, कधीही खचणारा नाही, सत्य बोलणारा आणि सरळ होता; वडीलधाऱ्यांनी आणि धर्म व अर्थ समजणाऱ्या द्विजांनी त्याच्यावर योग्य शिक्षण दिले.
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान्। लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः
तो धर्म, काम आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणणारा, स्मरणशक्ती आणि बुद्धी असलेला, लोकांच्या आचारधर्मात कुशल आणि योग्य वर्तनात पारंगत होता.
निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्। अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्
तो शांत, संयमी, गुप्त सल्ला ठेवणारा, सोबत्यांनी वेढलेला, त्याचा राग आणि आनंद कधीच वाया जात नसे, आणि त्याग व संयमाचा योग्य काळ नेमका ओळखायचा.
दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचः। निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्
त्याची भक्ती ठाम, बुद्धी स्थिर, तो कधीही असत्य स्वीकारत नसे, कठोर बोलत नसे, तो नेहमी जागरूक, थकवा न जाणणारा आणि स्वतःच्या व इतरांच्या दोषांची जाणीव असलेला होता.
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः। यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः
तो शास्त्रज्ञ आहे, उपकाराची जाण ठेवणारा आहे, माणसांचे स्वभाव ओळखणारा आहे; योग्य वेळी कठोरपणा आणि कृपा दाखवण्यात तो कुशल आहे आणि नेहमी न्यायाने वागतो.
सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च। आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्
तो सज्जनांना जवळ घेण्यात आणि त्यांना मदत करण्यात पटाईत आहे; योग्य माणसांना योग्य जागा देणे आणि शिस्त लावणे यामध्येही तो निष्णात आहे. धन मिळवण्याचे मार्ग आणि खर्च कसा करावा हे त्याला चांगले ठाऊक आहे.
श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च। अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः
शस्त्रविद्येच्या सर्व शाखांमध्ये, शुद्ध आणि मिश्र अशा दोन्ही प्रकारांत तो श्रेष्ठत्वाला पोहोचला आहे; तो धन आणि धर्म यांचा समतोल राखतो, सुखाचा मार्ग अनुसरतो आणि कधीही आळशी राहत नाही.
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्। आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्
विविध कलांचा आणि हातगुणांचा विभाग त्याला माहीत आहे; हत्ती आणि घोडे यांच्या प्रशिक्षणात आणि नियंत्रणात तो कुशल आहे.
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः। अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः
धनुर्विद्येत तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे आणि जगात मोठ्या रथी म्हणून मानला जातो; हल्ला करणे, लढणे आणि सैन्याची मांडणी करण्यात तो तज्ज्ञ आहे.
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः। अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी
लढाईत तो इतका पराक्रमी आहे की संतप्त देव किंवा दैत्यही त्याला जिंकू शकत नाहीत; त्याच्या मनात द्वेष नाही, रागावर त्याने विजय मिळवला आहे, तो गर्विष्ठ नाही आणि मत्सरीही नाही.
नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः। एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः
कोणत्याही जीवाला त्याचा तिरस्कार करता येत नाही आणि तो काळाच्या अधीनही नाही; अशा उत्तम गुणांनी युक्त असलेला हा राजपुत्र आहे.
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः
तीनही लोकांत तो पृथ्वीप्रमाणे क्षमाशीलतेसाठी प्रसिद्ध आहे; बुद्धीने तो बृहस्पतीसारखा आहे आणि सामर्थ्याने शचीपतीसारखा आहे.
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः
सर्व लोकांना प्रिय वाटणाऱ्या आणि वडिलांना आनंद देणाऱ्या गुणांनी राम तेजाने झळकत होता, जणू सूर्य आपल्या किरणांनी उजळतो तसा.
तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्। लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी
अशा उत्तम वागणुकीने आणि अपराजित पराक्रमाने युक्त, लोकांचा रक्षणकर्ता असावा तसा तो होता; म्हणूनच पृथ्वीने त्याला आपल्या रक्षणासाठी इच्छिले.
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः
असे हे असामान्य आणि असंख्य गुण असलेला पुत्र पाहून दशरथ राजा, शत्रूंना जाळणारा, खोल विचारात पडला.
अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः। प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति
मग वयोवृद्ध आणि दीर्घायुषी राजाच्या मनात असा विचार आला: राम माझ्या हयातीत राजा कसा होईल?
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते। कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्
त्याच्यावरील ही अपार माया माझ्या हृदयात सतत फिरते: केव्हा मी माझ्या प्रिय पुत्राला अभिषिक्त राजा म्हणून पाहीन?
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्
कारण तो साऱ्या जगाच्या वाढीसाठी इच्छुक आहे आणि सर्व प्राण्यांवर दया करतो; लोकांना तो माझ्यापेक्षा अधिक प्रिय आहे, जसा पाऊस देणारा मेघ असतो.
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः
पराक्रमात तो यम आणि इंद्रासारखा आहे, बुद्धीने बृहस्पतीसारखा आहे; धैर्याने पर्वतराजासारखा आहे आणि गुणांनी तर तो मलाही मागे टाकतो.
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्
या वयात माझा मुलगा ही संपूर्ण पृथ्वी राज्य करतोय असे मी पाहिले, तर ते मला जणू स्वर्गप्राप्तीसारखे वाटेल.