इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः
वाल्मीकीकृत पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील पंच्याहत्तरावा सर्ग इथे संपतो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्छिरास्तथाभूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.७६.
रामाच्या त्या शब्दांनी, जे निष्कलंक कर्म करणारा होता, तो तपस्वी डोकं खाली घालून असं म्हणाला.
शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि शम्बूको नाम नामतः । देवत्वं पार्थये राम सशरीरो महायशः ।। ७.७६.
मी शूद्र जातीमध्ये जन्मलो आहे. माझं नाव शंभूक आहे. हे महाप्रसिद्ध राम, मी या देहातच देवपद मिळवण्यासाठी तप करतोय.
न मिथ्या ऽहं वदे राम देवलोकजिगीषया । शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ तप उग्रं समास्थितम् ।। ७.७६.
हे राम, मी खोटं बोलत नाही. देवलोक मिळवायच्या इच्छेने मी, एक शूद्र, हे कठोर तप करतोय — हे काकुत्स्थ, तू हे जाण.
भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् । निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ।। ७.७६.
शूद्र बोलत असताना, राघवाने आपल्या म्यानातून तेजस्वी, निर्मळ तलवार काढली आणि त्याचं डोकं उडवलं.
तस्मिञ्छूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः ।। ७.७६.
त्या शूद्राचा वध झाल्यावर, इंद्र आणि अग्नी यांच्या प्रमुखतेखाली सर्व देवांनी पुन्हा पुन्हा 'छान केलंस! छान केलंस!' असं काकुत्स्थाचं कौतुक केलं.
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् । पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह ।। ७.७६.
त्या वेळी सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडवलेली, दिव्य आणि अतिशय सुगंधी फुलांची मोठी वृष्टी झाली.
सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम् । सुरकार्यमिदं सौम्य सुकृतं ते महामते ।। ७.७६.
आनंदी झालेल्या देवांनी सत्यपराक्रमी रामाला सांगितलं — 'हे सौम्य, देवांच्या कार्यासाठी तू केलेलं हे कृत्य उत्तम झालं आहे, हे महाबुद्धीमान.'
गृहाण च वरं सौम्य यत्त्वमिच्छस्यरिन्दम । स्वर्गभाङ्नहि शूद्रो ऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन ।। ७.७६.
'हे सौम्य, तू जे काही इच्छितोस तो वर माग, शत्रूंचा संहार करणारा. कारण तुझ्यामुळे हा शूद्र, हे रघुनंदन, स्वर्ग मिळवू शकत नाही.'
देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम् ।। ७.७६.
देवांचं बोलणं ऐकून, राघवाने एकाग्रचित्ताने हात जोडून हजार डोळ्यांच्या इंद्राला नम्रपणे उत्तर दिलं.
यदि देवाः प्रसन्ना मे द्विजपुत्रः स जीवतु । दिशन्तु वरमेतं मे इप्सितं परमं मम ।। ७.७६.
'जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर त्या ब्राह्मणाच्या एकुलत्या एक मुलाला पुन्हा जीव द्या; हा वर मला द्या, कारण हाच माझा सर्वात मोठा इच्छित वर आहे.'
ममापचाराद्यातो ऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वतक्षयम् ।। ७.७६.
'माझ्या चुकीमुळे त्या ब्राह्मणाचा एकुलता एक मुलगा गेला; योग्य वेळ येण्याआधीच काळाने त्याला यमाच्या लोकात नेलं.'
तं जीवयथ भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ । द्विजस्य संश्रुतो ऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम् ।। ७.७६.
'त्याला पुन्हा जिवंत करा, तुमचं कल्याण होवो; तुम्ही खोटं करू नका. मी त्या ब्राह्मणाला वचन दिलं आहे, त्याचा मुलगा मी जिवंत करणार.'
राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः । प्रत्युचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम् ।। ७.७६.
राघवाचं हे बोलणं ऐकून, देवांमधील श्रेष्ठ देव आनंदित होऊन राघवाला प्रेमाने उत्तर देऊ लागले.
निर्वृतो भव काकुत्स्थ सो ऽस्मिन्नहनि बालकः । जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बन्धुभिः ।। ७.७६.
'हे काकुत्स्थ, तू निश्चिंत रहा; आज त्या मुलाला पुन्हा जीव मिळाला आहे आणि तो आपल्या नातेवाईकांमध्ये परतला आहे.'
यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रो ऽयं विनिपातितः । तस्मिन्मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत ।। ७.७६.
'ज्या क्षणी, हे काकुत्स्थ, हा शूद्र मारला गेला, त्याच क्षणी त्या मुलाला पुन्हा जीव मिळाला.'
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ । अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव ।। ७.७६.
तुला सर्व मंगल लाभो, तुझे भले होवो, हे नरांमध्ये श्रेष्ठ! चला, आपण आगस्त्य ऋषींच्या आश्रमाला भेट द्यायला जाऊया, हे राघव.
तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः । द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः ।। ७.७६.
त्या तेजस्वी ब्रह्मर्षीची व्रतसंपन्नता आता पूर्ण झाली आहे; बारा वर्षे त्यांनी पाण्यातच झोपून तप केले.
काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम् । त्वं चाप्यागच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम् ।। ७.७६.
काकुत्स्था, आपण त्या ऋषींच्या स्वागतासाठी जाऊया; आणि तुही, तुझे कल्याण होवो, त्या श्रेष्ठ ऋषीला भेटायला ये.
स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः । आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम् ।। ७.७६.
रघुनंदनाने 'तसेच' म्हणून ते सुवर्णाने सजवलेले पुष्पक विमान चढले.
ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुविस्तरैः । रामो ऽप्यनुजगामाशु कुम्भयोनेस्तपोवनम् ।। ७.७६.
मग देवता आपापल्या मोठ्या विमानांतून निघून गेल्या, आणि रामही लवकरच कुम्भातून जन्मलेल्या ऋषीच्या तपोवनाकडे गेला.
दृष्ट्वा तु देवान्सम्प्राप्तानगस्त्यस्तपसां निधिः । अर्चयामास धर्मात्मा सर्वांस्तानविशेषतः ।। ७.७६.
देवता आलेले पाहून, तपश्चर्येचा खजिना असलेल्या आगस्त्य ऋषीने सर्वांना, कोणताही भेद न करता, योग्य सन्मान दिला.
प्रतिगृह्य ततः पूजां सम्पूज्य च महामुनिम् । जग्मुस्ते त्रिदशा हृष्टा नाकपृष्ठं सहानुगैः ।। ७.७६.
पूजा स्वीकारून आणि महर्षीचे योग्य आदराने स्वागत करून, आनंदी देवता आपल्या सेवकांसह स्वर्गात परत गेले.
गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकादवरुह्य च । ततो ऽभिवादयामास ह्यगस्त्यमृषिसत्तमम् ।। ७.७६.
ते सर्व निघून गेल्यावर, काकुत्स्थ पुष्पकातून खाली उतरला आणि त्याने श्रेष्ठ ऋषी आगस्त्य यांना नमस्कार केला.
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा । आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ।। ७.७६.
त्याने त्या तेजस्वी आणि महात्मा ऋषीला नमस्कार केला, आणि राजाने उत्तम पाहुणचार मिळवून बसला.
तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः । स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव ।। ७.७६.
महातपस्वी आणि तेजस्वी कुम्भातून जन्मलेले आगस्त्य म्हणाले, 'तुझे स्वागत आहे, हे नरांमध्ये श्रेष्ठ! राघव, तू सुदैवाने येथे आला आहेस.'
त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः । अतिथिः पूजनीयश्च मम नित्यं हृदि स्थितः ।। ७.७६.
राम, तुझे अनेक उत्तम गुणांमुळे मी तुला फार मानतो; तू माझ्यासाठी नेहमीच आदरणीय पाहुणा आहेस आणि माझ्या हृदयात वास करतोस.
सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् । ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ।। ७.७६.
देवता म्हणतात की, तू आलेला शूद्रहंता आहेस; पण ब्राह्मणाच्या धर्माने तू त्याच्या मुलाला पुन्हा जीव दिलास.
उष्यतां चेह रजनी सकाशे मम राघव । प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता ऽसि पुरमेव हि ।। ७.७६.
राघवा, ही रात्र माझ्या सान्निध्यात काढ; सकाळी तू पुष्पक विमानाने आपल्या नगरीकडे जाशील.
त्वं हि नारायणः श्रीमांस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । त्वं प्रभुः सर्वदेवानां पुरुषस्त्वं सनातनः ।। ७.७६.
तूच नारायण आहेस, सर्व वैभव तुझ्यात आहे; सर्व देवतांचा स्वामी आणि सनातन पुरुष तूच आहेस.