प्रायात्प्रतीचीं हरितं विचिन्वंश्च ततस्ततः । उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवता वृताम् ।। ७.७५.
तो पश्चिम दिशेला निघाला, सर्वत्र शोध घेत गेला आणि मग हिमालयाने वेढलेल्या उत्तरेकडील प्रदेशात पोहोचला.
अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् । पूर्वामपि दिशं सर्वामथो ऽपश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
तेथेही, तसेच पूर्वेकडील सर्व दिशांना, राजाने कुठेही अगदी थोडेही पाप दिसले नाही.
प्रविशुद्धसमाचारामादर्शतलनिर्मलाम् । पुष्पकस्थो महाबाहुस्तदापश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
पुष्पकात बसलेल्या त्या महाबाहू राजाने आरशासारख्या निर्मळ आणि पूर्णपणे शुद्ध आचार असलेला प्रदेश पाहिला.
दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः । शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः ।। ७.७५.
मग राजर्षींच्या वंशजाने दक्षिण दिशेला प्रस्थान केले आणि शैवलाच्या उत्तरेकडील काठी एक मोठे सरोवर पाहिले.
तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः । ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम् ।। ७.७५.
त्या सरोवरात, श्रीरामाने अत्यंत कठोर तप करणारा, डोके खाली घालून शरीर लोंबकळवत उभा असलेला एक तापस पाहिला.
राघवस्तमुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् । उवाच स तदा वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ।। ७.७५.
राम त्या उत्तम तप करणाऱ्या तापसाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'हे सुशील, तू खरोखर धन्य आहेस.'
कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम । कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ।। ७.७५.
'तू कोणत्या कुळात जन्मलेला आहेस, हे तपाने वृद्ध आणि दृढ संकल्प असलेल्या? मला जिज्ञासेने विचारायचे आहे—मी दशरथपुत्र राम आहे.'
को ऽर्थो मनीषितस्तुभ्यं स्वर्गलाभः परो ऽथवा । वराश्रयो यदर्थं त्वं तपस्यसि सुदुष्करम् । यमाश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ।। ७.७५.
'तुला कोणता उद्देश आहे—स्वर्गसुख मिळवायचे आहे, की दुसरे काही श्रेष्ठ फळ? तू हे कठीण तप कशासाठी करतोस? कोणत्या आधारावर हे तप करतोस, हे मला ऐकायचे आहे, हे तापसा.'
ब्राह्मणो वा ऽसि भद्रं ते क्षत्रियो वा ऽसि दुर्जयः । वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यवाग्भव ।। ७.७५.
तू ब्राह्मण आहेस का? तुझं कल्याण होवो. की तू पराक्रमी क्षत्रिय आहेस? की तिसऱ्या वर्णातील वैश्य आहेस? की तू शूद्र आहेस? सत्य सांग.
इत्येवमुक्तः स नराधिपेन ह्यवाक्छिरा दाशरथाय तस्मै । उवाच जातिं नृपपुङ्गवाय यत्कारणे चैव तपःप्रयत्नः ।। ७.७५.
राजाने असं विचारल्यावर, तो तपस्वी डोकं खाली घालून दशरथपुत्र रामाला आपली जात आणि तप करण्याचं कारण सांगू लागला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः
वाल्मीकीकृत पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील पंच्याहत्तरावा सर्ग इथे संपतो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्छिरास्तथाभूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.७६.
रामाच्या त्या शब्दांनी, जे निष्कलंक कर्म करणारा होता, तो तपस्वी डोकं खाली घालून असं म्हणाला.
शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि शम्बूको नाम नामतः । देवत्वं पार्थये राम सशरीरो महायशः ।। ७.७६.
मी शूद्र जातीमध्ये जन्मलो आहे. माझं नाव शंभूक आहे. हे महाप्रसिद्ध राम, मी या देहातच देवपद मिळवण्यासाठी तप करतोय.
न मिथ्या ऽहं वदे राम देवलोकजिगीषया । शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ तप उग्रं समास्थितम् ।। ७.७६.
हे राम, मी खोटं बोलत नाही. देवलोक मिळवायच्या इच्छेने मी, एक शूद्र, हे कठोर तप करतोय — हे काकुत्स्थ, तू हे जाण.
भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् । निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ।। ७.७६.
शूद्र बोलत असताना, राघवाने आपल्या म्यानातून तेजस्वी, निर्मळ तलवार काढली आणि त्याचं डोकं उडवलं.
तस्मिञ्छूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः ।। ७.७६.
त्या शूद्राचा वध झाल्यावर, इंद्र आणि अग्नी यांच्या प्रमुखतेखाली सर्व देवांनी पुन्हा पुन्हा 'छान केलंस! छान केलंस!' असं काकुत्स्थाचं कौतुक केलं.
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् । पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह ।। ७.७६.
त्या वेळी सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडवलेली, दिव्य आणि अतिशय सुगंधी फुलांची मोठी वृष्टी झाली.
सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम् । सुरकार्यमिदं सौम्य सुकृतं ते महामते ।। ७.७६.
आनंदी झालेल्या देवांनी सत्यपराक्रमी रामाला सांगितलं — 'हे सौम्य, देवांच्या कार्यासाठी तू केलेलं हे कृत्य उत्तम झालं आहे, हे महाबुद्धीमान.'
गृहाण च वरं सौम्य यत्त्वमिच्छस्यरिन्दम । स्वर्गभाङ्नहि शूद्रो ऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन ।। ७.७६.
'हे सौम्य, तू जे काही इच्छितोस तो वर माग, शत्रूंचा संहार करणारा. कारण तुझ्यामुळे हा शूद्र, हे रघुनंदन, स्वर्ग मिळवू शकत नाही.'
देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम् ।। ७.७६.
देवांचं बोलणं ऐकून, राघवाने एकाग्रचित्ताने हात जोडून हजार डोळ्यांच्या इंद्राला नम्रपणे उत्तर दिलं.
यदि देवाः प्रसन्ना मे द्विजपुत्रः स जीवतु । दिशन्तु वरमेतं मे इप्सितं परमं मम ।। ७.७६.
'जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर त्या ब्राह्मणाच्या एकुलत्या एक मुलाला पुन्हा जीव द्या; हा वर मला द्या, कारण हाच माझा सर्वात मोठा इच्छित वर आहे.'
ममापचाराद्यातो ऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वतक्षयम् ।। ७.७६.
'माझ्या चुकीमुळे त्या ब्राह्मणाचा एकुलता एक मुलगा गेला; योग्य वेळ येण्याआधीच काळाने त्याला यमाच्या लोकात नेलं.'
तं जीवयथ भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ । द्विजस्य संश्रुतो ऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम् ।। ७.७६.
'त्याला पुन्हा जिवंत करा, तुमचं कल्याण होवो; तुम्ही खोटं करू नका. मी त्या ब्राह्मणाला वचन दिलं आहे, त्याचा मुलगा मी जिवंत करणार.'
राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः । प्रत्युचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम् ।। ७.७६.
राघवाचं हे बोलणं ऐकून, देवांमधील श्रेष्ठ देव आनंदित होऊन राघवाला प्रेमाने उत्तर देऊ लागले.
निर्वृतो भव काकुत्स्थ सो ऽस्मिन्नहनि बालकः । जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बन्धुभिः ।। ७.७६.
'हे काकुत्स्थ, तू निश्चिंत रहा; आज त्या मुलाला पुन्हा जीव मिळाला आहे आणि तो आपल्या नातेवाईकांमध्ये परतला आहे.'
यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रो ऽयं विनिपातितः । तस्मिन्मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत ।। ७.७६.
'ज्या क्षणी, हे काकुत्स्थ, हा शूद्र मारला गेला, त्याच क्षणी त्या मुलाला पुन्हा जीव मिळाला.'
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ । अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव ।। ७.७६.
तुला सर्व मंगल लाभो, तुझे भले होवो, हे नरांमध्ये श्रेष्ठ! चला, आपण आगस्त्य ऋषींच्या आश्रमाला भेट द्यायला जाऊया, हे राघव.
तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः । द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः ।। ७.७६.
त्या तेजस्वी ब्रह्मर्षीची व्रतसंपन्नता आता पूर्ण झाली आहे; बारा वर्षे त्यांनी पाण्यातच झोपून तप केले.
काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम् । त्वं चाप्यागच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम् ।। ७.७६.
काकुत्स्था, आपण त्या ऋषींच्या स्वागतासाठी जाऊया; आणि तुही, तुझे कल्याण होवो, त्या श्रेष्ठ ऋषीला भेटायला ये.
स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः । आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम् ।। ७.७६.
रघुनंदनाने 'तसेच' म्हणून ते सुवर्णाने सजवलेले पुष्पक विमान चढले.