इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकींनी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील चौऱ्याहत्तरावा सर्ग येथे संपतो.
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा ऽमृतमयं तदा । प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ।। ७.७५.
नारदांची ती अमृतासारखी वचने ऐकून लक्ष्मणाला अपूर्व आनंद झाला आणि त्याने असे सांगितले:
गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रतम् । बालस्य तु शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ।। ७.७५.
मृदु स्वभावाच्या प्रिय, तू त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला धीर दे आणि त्या बालकाचे शरीर तेलाच्या पात्रात ठेव.
गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्चापि सुगन्धिभिः । यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ।। ७.७५.
सर्वोत्तम सुगंधी द्रव्ये आणि गंधयुक्त तेलांनी असे कर, की त्या मुलाचे शरीर खराब होऊ नये.
यथा शरीरो बालस्य गुप्तः सन् शिष्टकर्मणः । विपत्तिः परिभेदो वा न भवेच्च तथा कुरु ।। ७.७५.
मुलाचे शरीर नीट जपले जावे आणि योग्य विधी पार पाडले जावेत, त्यात कुठलीही हानी किंवा बिघाड होऊ नये, याची काळजी घे.
एवमादिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः ।। ७.७५.
काकुत्स्थ वंशातील महात्म्य रामाने शुभ लक्षण असलेल्या लक्ष्मणाला असे सांगून मनात 'या' असे म्हणत पुष्पक विमानाला बोलावले.
इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः । आजगाम मुहूर्तेन समीपे राघवस्य वै ।। ७.७५.
रामाचा संकेत ओळखून सोन्याने सजलेले पुष्पक विमान क्षणात त्याच्या समोर आले.
सो ऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप । वश्यस्तव महाबाहो किङ्करः समुपस्थितः ।। ७.७५.
तेव्हा ते विमान नम्रतेने म्हणाले, 'राजाधिराज, मी येथे आहे. हे महाबाहो, मी तुमचा आज्ञाधारक सेवक आहे.'
भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः । अभिवाद्य महर्षींस्तान् विमानं सो ऽध्यरोहत ।। ७.७५.
पुष्पकाचे मधुर शब्द ऐकून राजाने त्या महर्षींना वंदन केले आणि मग त्या विमानात चढला.
धनुर्गृहीत्वा तूणी च खड्गं च रुचिरप्रभम् । निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरतावुभौ ।। ७.७५.
आपले धनुष्य, बाणांचे भाते आणि तेजस्वी तलवार घेऊन रामाने सौमित्र आणि भरत या दोन्ही शूर वीरांना नगरात ठेवले.
प्रायात्प्रतीचीं हरितं विचिन्वंश्च ततस्ततः । उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवता वृताम् ।। ७.७५.
तो पश्चिम दिशेला निघाला, सर्वत्र शोध घेत गेला आणि मग हिमालयाने वेढलेल्या उत्तरेकडील प्रदेशात पोहोचला.
अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् । पूर्वामपि दिशं सर्वामथो ऽपश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
तेथेही, तसेच पूर्वेकडील सर्व दिशांना, राजाने कुठेही अगदी थोडेही पाप दिसले नाही.
प्रविशुद्धसमाचारामादर्शतलनिर्मलाम् । पुष्पकस्थो महाबाहुस्तदापश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
पुष्पकात बसलेल्या त्या महाबाहू राजाने आरशासारख्या निर्मळ आणि पूर्णपणे शुद्ध आचार असलेला प्रदेश पाहिला.
दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः । शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः ।। ७.७५.
मग राजर्षींच्या वंशजाने दक्षिण दिशेला प्रस्थान केले आणि शैवलाच्या उत्तरेकडील काठी एक मोठे सरोवर पाहिले.
तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः । ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम् ।। ७.७५.
त्या सरोवरात, श्रीरामाने अत्यंत कठोर तप करणारा, डोके खाली घालून शरीर लोंबकळवत उभा असलेला एक तापस पाहिला.
राघवस्तमुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् । उवाच स तदा वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ।। ७.७५.
राम त्या उत्तम तप करणाऱ्या तापसाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'हे सुशील, तू खरोखर धन्य आहेस.'
कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम । कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ।। ७.७५.
'तू कोणत्या कुळात जन्मलेला आहेस, हे तपाने वृद्ध आणि दृढ संकल्प असलेल्या? मला जिज्ञासेने विचारायचे आहे—मी दशरथपुत्र राम आहे.'
को ऽर्थो मनीषितस्तुभ्यं स्वर्गलाभः परो ऽथवा । वराश्रयो यदर्थं त्वं तपस्यसि सुदुष्करम् । यमाश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ।। ७.७५.
'तुला कोणता उद्देश आहे—स्वर्गसुख मिळवायचे आहे, की दुसरे काही श्रेष्ठ फळ? तू हे कठीण तप कशासाठी करतोस? कोणत्या आधारावर हे तप करतोस, हे मला ऐकायचे आहे, हे तापसा.'
ब्राह्मणो वा ऽसि भद्रं ते क्षत्रियो वा ऽसि दुर्जयः । वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यवाग्भव ।। ७.७५.
तू ब्राह्मण आहेस का? तुझं कल्याण होवो. की तू पराक्रमी क्षत्रिय आहेस? की तिसऱ्या वर्णातील वैश्य आहेस? की तू शूद्र आहेस? सत्य सांग.
इत्येवमुक्तः स नराधिपेन ह्यवाक्छिरा दाशरथाय तस्मै । उवाच जातिं नृपपुङ्गवाय यत्कारणे चैव तपःप्रयत्नः ।। ७.७५.
राजाने असं विचारल्यावर, तो तपस्वी डोकं खाली घालून दशरथपुत्र रामाला आपली जात आणि तप करण्याचं कारण सांगू लागला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः
वाल्मीकीकृत पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील पंच्याहत्तरावा सर्ग इथे संपतो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्छिरास्तथाभूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.७६.
रामाच्या त्या शब्दांनी, जे निष्कलंक कर्म करणारा होता, तो तपस्वी डोकं खाली घालून असं म्हणाला.
शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि शम्बूको नाम नामतः । देवत्वं पार्थये राम सशरीरो महायशः ।। ७.७६.
मी शूद्र जातीमध्ये जन्मलो आहे. माझं नाव शंभूक आहे. हे महाप्रसिद्ध राम, मी या देहातच देवपद मिळवण्यासाठी तप करतोय.
न मिथ्या ऽहं वदे राम देवलोकजिगीषया । शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ तप उग्रं समास्थितम् ।। ७.७६.
हे राम, मी खोटं बोलत नाही. देवलोक मिळवायच्या इच्छेने मी, एक शूद्र, हे कठोर तप करतोय — हे काकुत्स्थ, तू हे जाण.
भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् । निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ।। ७.७६.
शूद्र बोलत असताना, राघवाने आपल्या म्यानातून तेजस्वी, निर्मळ तलवार काढली आणि त्याचं डोकं उडवलं.
तस्मिञ्छूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः ।। ७.७६.
त्या शूद्राचा वध झाल्यावर, इंद्र आणि अग्नी यांच्या प्रमुखतेखाली सर्व देवांनी पुन्हा पुन्हा 'छान केलंस! छान केलंस!' असं काकुत्स्थाचं कौतुक केलं.
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् । पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह ।। ७.७६.
त्या वेळी सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडवलेली, दिव्य आणि अतिशय सुगंधी फुलांची मोठी वृष्टी झाली.
सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम् । सुरकार्यमिदं सौम्य सुकृतं ते महामते ।। ७.७६.
आनंदी झालेल्या देवांनी सत्यपराक्रमी रामाला सांगितलं — 'हे सौम्य, देवांच्या कार्यासाठी तू केलेलं हे कृत्य उत्तम झालं आहे, हे महाबुद्धीमान.'
गृहाण च वरं सौम्य यत्त्वमिच्छस्यरिन्दम । स्वर्गभाङ्नहि शूद्रो ऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन ।। ७.७६.
'हे सौम्य, तू जे काही इच्छितोस तो वर माग, शत्रूंचा संहार करणारा. कारण तुझ्यामुळे हा शूद्र, हे रघुनंदन, स्वर्ग मिळवू शकत नाही.'
देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम् ।। ७.७६.
देवांचं बोलणं ऐकून, राघवाने एकाग्रचित्ताने हात जोडून हजार डोळ्यांच्या इंद्राला नम्रपणे उत्तर दिलं.