तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ।। ७.७४.
त्या द्वापर नावाच्या युगात, युगाचा अंत जवळ येताच, अधर्म आणि असत्य फार वाढले, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् । त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ।। ७.७४.
त्या द्वापर नावाच्या युगात तपश्चर्या वैश्यांमध्ये आली; तिन्ही युगांत तपश्चर्या तिन्ही वर्णांमध्ये अनुक्रमे आली.
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः । न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ । हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।। ७.७४.
तिन्ही युगांत तिन्ही वर्ण आणि धर्म ठामपणे प्रस्थापित झाले; जो शुद्ध नाही, त्याला या युगात धर्म मिळत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा; आणि जो नीच वर्णाचा आहे, राजन, तो मोठं तप करतो.
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे । अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ।। ७.७४.
कलियुगात शूद्रजातीमध्ये तपश्चर्या होईल; राजन, द्वापरयुगात शूद्रजन्मात अधर्म फार वाढेल.
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः । अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ।। ७.७४.
राजन, तो दुष्ट बुद्धीचा तपस्वी तुझ्या राज्याच्या सीमेजवळ सध्या तप करतो; म्हणूनच या बाळाचा मृत्यू घडला.
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु । करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ।। ७.७४.
राजाच्या राज्यात जो कोणी अधर्म किंवा अनुचित कृत्य करतो, किंवा नगरात संकट आणतो, तो दुष्ट माणूस लवकर नरकात जातो आणि तो राजा देखील; यात काहीच शंका नाही.
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च । षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ।। ७.७४.
राजा धर्माने प्रजेला सांभाळतो, तेव्हा त्यांच्या वाचन, तप आणि सत्कर्माचा सहावा भाग त्याला मिळतो.
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ।। ७.७४.
तो सहावा भाग जर त्याने घेतला नाही, तर तो प्रजेला कसा सांभाळू शकेल?
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् । दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ।। ७.७४.
म्हणून, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू तुझं राज्य नीट पाहा; जिथे कुठे वाईट कृत्य दिसेल, तिथे प्रयत्न कर.
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् । भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ।। ७.७४.
असं केलंस तर, लोकांमध्ये धर्म वाढेल, त्यांचं आयुष्य वाढेल, हे श्रेष्ठ पुरुषा, आणि या बाळाचंही जीवन टिकेल.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकींनी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील चौऱ्याहत्तरावा सर्ग येथे संपतो.
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा ऽमृतमयं तदा । प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ।। ७.७५.
नारदांची ती अमृतासारखी वचने ऐकून लक्ष्मणाला अपूर्व आनंद झाला आणि त्याने असे सांगितले:
गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रतम् । बालस्य तु शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ।। ७.७५.
मृदु स्वभावाच्या प्रिय, तू त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला धीर दे आणि त्या बालकाचे शरीर तेलाच्या पात्रात ठेव.
गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्चापि सुगन्धिभिः । यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ।। ७.७५.
सर्वोत्तम सुगंधी द्रव्ये आणि गंधयुक्त तेलांनी असे कर, की त्या मुलाचे शरीर खराब होऊ नये.
यथा शरीरो बालस्य गुप्तः सन् शिष्टकर्मणः । विपत्तिः परिभेदो वा न भवेच्च तथा कुरु ।। ७.७५.
मुलाचे शरीर नीट जपले जावे आणि योग्य विधी पार पाडले जावेत, त्यात कुठलीही हानी किंवा बिघाड होऊ नये, याची काळजी घे.
एवमादिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः ।। ७.७५.
काकुत्स्थ वंशातील महात्म्य रामाने शुभ लक्षण असलेल्या लक्ष्मणाला असे सांगून मनात 'या' असे म्हणत पुष्पक विमानाला बोलावले.
इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः । आजगाम मुहूर्तेन समीपे राघवस्य वै ।। ७.७५.
रामाचा संकेत ओळखून सोन्याने सजलेले पुष्पक विमान क्षणात त्याच्या समोर आले.
सो ऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप । वश्यस्तव महाबाहो किङ्करः समुपस्थितः ।। ७.७५.
तेव्हा ते विमान नम्रतेने म्हणाले, 'राजाधिराज, मी येथे आहे. हे महाबाहो, मी तुमचा आज्ञाधारक सेवक आहे.'
भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः । अभिवाद्य महर्षींस्तान् विमानं सो ऽध्यरोहत ।। ७.७५.
पुष्पकाचे मधुर शब्द ऐकून राजाने त्या महर्षींना वंदन केले आणि मग त्या विमानात चढला.
धनुर्गृहीत्वा तूणी च खड्गं च रुचिरप्रभम् । निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरतावुभौ ।। ७.७५.
आपले धनुष्य, बाणांचे भाते आणि तेजस्वी तलवार घेऊन रामाने सौमित्र आणि भरत या दोन्ही शूर वीरांना नगरात ठेवले.
प्रायात्प्रतीचीं हरितं विचिन्वंश्च ततस्ततः । उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवता वृताम् ।। ७.७५.
तो पश्चिम दिशेला निघाला, सर्वत्र शोध घेत गेला आणि मग हिमालयाने वेढलेल्या उत्तरेकडील प्रदेशात पोहोचला.
अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् । पूर्वामपि दिशं सर्वामथो ऽपश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
तेथेही, तसेच पूर्वेकडील सर्व दिशांना, राजाने कुठेही अगदी थोडेही पाप दिसले नाही.
प्रविशुद्धसमाचारामादर्शतलनिर्मलाम् । पुष्पकस्थो महाबाहुस्तदापश्यन्नराधिपः ।। ७.७५.
पुष्पकात बसलेल्या त्या महाबाहू राजाने आरशासारख्या निर्मळ आणि पूर्णपणे शुद्ध आचार असलेला प्रदेश पाहिला.
दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः । शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः ।। ७.७५.
मग राजर्षींच्या वंशजाने दक्षिण दिशेला प्रस्थान केले आणि शैवलाच्या उत्तरेकडील काठी एक मोठे सरोवर पाहिले.
तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः । ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम् ।। ७.७५.
त्या सरोवरात, श्रीरामाने अत्यंत कठोर तप करणारा, डोके खाली घालून शरीर लोंबकळवत उभा असलेला एक तापस पाहिला.
राघवस्तमुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् । उवाच स तदा वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ।। ७.७५.
राम त्या उत्तम तप करणाऱ्या तापसाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'हे सुशील, तू खरोखर धन्य आहेस.'
कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम । कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ।। ७.७५.
'तू कोणत्या कुळात जन्मलेला आहेस, हे तपाने वृद्ध आणि दृढ संकल्प असलेल्या? मला जिज्ञासेने विचारायचे आहे—मी दशरथपुत्र राम आहे.'
को ऽर्थो मनीषितस्तुभ्यं स्वर्गलाभः परो ऽथवा । वराश्रयो यदर्थं त्वं तपस्यसि सुदुष्करम् । यमाश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ।। ७.७५.
'तुला कोणता उद्देश आहे—स्वर्गसुख मिळवायचे आहे, की दुसरे काही श्रेष्ठ फळ? तू हे कठीण तप कशासाठी करतोस? कोणत्या आधारावर हे तप करतोस, हे मला ऐकायचे आहे, हे तापसा.'
ब्राह्मणो वा ऽसि भद्रं ते क्षत्रियो वा ऽसि दुर्जयः । वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यवाग्भव ।। ७.७५.
तू ब्राह्मण आहेस का? तुझं कल्याण होवो. की तू पराक्रमी क्षत्रिय आहेस? की तिसऱ्या वर्णातील वैश्य आहेस? की तू शूद्र आहेस? सत्य सांग.
इत्येवमुक्तः स नराधिपेन ह्यवाक्छिरा दाशरथाय तस्मै । उवाच जातिं नृपपुङ्गवाय यत्कारणे चैव तपःप्रयत्नः ।। ७.७५.
राजाने असं विचारल्यावर, तो तपस्वी डोकं खाली घालून दशरथपुत्र रामाला आपली जात आणि तप करण्याचं कारण सांगू लागला.