मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः । कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा । एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ।। ७.७४.
मार्कंडेय, मौद्गल्य, वामदेव, कश्यप, कात्यायन, जाबालि, गौतम आणि नारद — हे सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण आपापल्या आसनावर बसले.
महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः । मन्त्रिणो नैगमांश्चैव यथार्हमनुकूलतः ।। ७.७४.
महर्षी आले तेव्हा रामाने दोन्ही हात जोडून त्यांना वंदन केले; तसेच सल्लागार आणि नगरवासीयांनाही योग्य प्रकारे नमस्कार केला.
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् । राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो ऽयमुपरोधते ।। ७.७४.
ते सर्व तेजस्वी ऋषी बसल्यावर राघवाने त्यांना सर्व प्रकारची माहिती दिली आणि म्हणाला, 'हा ब्राह्मण आपली तक्रार मांडत आहे.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां सन्निधौ नृपम् ।। ७.७४.
राजा दुःखी असल्याचे ऐकून, नारदांनी ऋषींच्या उपस्थितीत राजाला शुभ अशी वाणी सांगितली.
शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य सङ्क्षयः । श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्वरघुनन्दन ।। ७.७४.
राजा, ऐका — या मुलाचा अकाली मृत्यू झाला आहे; हे ऐकून, योग्य ते कर्तव्य तू पार पाड, रघुनंदना.
पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः । अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन ।। ७.७४.
पूर्वीच्या कृतयुगात, राजा, ब्राह्मण खरे तपस्वी होते; त्या काळी ब्राह्मण नसलेला कोणीही तपस्वी नव्हता.
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते । अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ।। ७.७४.
त्या तेजस्वी, ब्रह्ममय आणि निर्मळ युगात सर्व लोक अमर आणि दूरदृष्टी असलेले होते.
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् । क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः ।। ७.७४.
नंतर त्रेता नावाचे युग आले, जिथे तेजस्वी पुरुषांमध्ये क्षत्रिय जन्मले, आणि ते पूर्ण तपश्चर्येने युक्त होते.
वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि । मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे ।। ७.७४.
पूर्वजन्मातील जे महात्मा होते, त्यांनी आपल्या पराक्रम आणि तपश्चर्येमुळे त्रेतायुगात श्रेष्ठत्व मिळवले.
ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् । युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ।। ७.७४.
त्या दोन्ही युगांत, पूर्वीचे आणि नंतरचे ब्राह्मण व क्षत्रिय हे समान सामर्थ्याने युक्त होते.
अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः । स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम् ।। ७.७४.
त्यांना एकमेकांमध्ये फारसा फरक दिसला नाही, म्हणूनच त्यांनी तेथे चार वर्णांची सुव्यवस्था निर्माण केली.
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते । अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ।। ७.७४.
त्या तेजस्वी, धर्मप्रधान आणि निर्मळ युगात अधर्माने पृथ्वीवर एक पाऊल ठेवले.
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति ।। ७.७४.
अधर्माशी जोडली गेली की, त्यांचं तेज कमी होतं.
आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् । अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले ।। ७.७४.
पूर्वीच्या लोकांमध्ये मांसाहार आणि राजसिक अशुद्धता फारच वाढली होती. हेच पुढे असत्य म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं आणि ते पृथ्वीवर एका पायावर उभं राहिलं.
अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः । ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ।। ७.७४.
अधर्माचं एक पाऊल असत्याच्या रूपानं पृथ्वीवर पडल्यावर, पूर्वी माणसाचं ठरलेलं आयुष्य कमी झालं.
पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले । शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः ।। ७.७४.
असं असलं तरी, असत्य आणि अधर्म पृथ्वीवर आले तरी लोक फक्त शुभ कर्मच करत होते आणि सत्य-धर्माला वाहिलेले होते.
त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये । तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ।। ७.७४.
त्रेतायुगात ब्राह्मण आणि क्षत्रिय तपश्चर्या करत होते, आणि इतर लोक सेवा करत होते.
स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् । पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ।। ७.७४.
त्या काळात तो श्रेष्ठ धर्म वैश्य आणि शूद्रांपर्यंत पोहोचला; विशेषतः शूद्रांनी सर्व वर्णांची सेवा केली.
एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह । ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम ।। ७.७४.
याच दरम्यान, त्यांच्या मध्ये अधर्म आणि असत्य वाढू लागलं आणि पूर्वीचे लोक, राजन, फारच क्षीण झाले.
ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् । ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत ।। ७.७४.
मग अधर्माने दुसरं पाऊल पृथ्वीवर ठेवलं; त्यामुळे या युगाला द्वापर असं नाव पडलं.
तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ।। ७.७४.
त्या द्वापर नावाच्या युगात, युगाचा अंत जवळ येताच, अधर्म आणि असत्य फार वाढले, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् । त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ।। ७.७४.
त्या द्वापर नावाच्या युगात तपश्चर्या वैश्यांमध्ये आली; तिन्ही युगांत तपश्चर्या तिन्ही वर्णांमध्ये अनुक्रमे आली.
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः । न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ । हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।। ७.७४.
तिन्ही युगांत तिन्ही वर्ण आणि धर्म ठामपणे प्रस्थापित झाले; जो शुद्ध नाही, त्याला या युगात धर्म मिळत नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा; आणि जो नीच वर्णाचा आहे, राजन, तो मोठं तप करतो.
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे । अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ।। ७.७४.
कलियुगात शूद्रजातीमध्ये तपश्चर्या होईल; राजन, द्वापरयुगात शूद्रजन्मात अधर्म फार वाढेल.
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः । अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ।। ७.७४.
राजन, तो दुष्ट बुद्धीचा तपस्वी तुझ्या राज्याच्या सीमेजवळ सध्या तप करतो; म्हणूनच या बाळाचा मृत्यू घडला.
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु । करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ।। ७.७४.
राजाच्या राज्यात जो कोणी अधर्म किंवा अनुचित कृत्य करतो, किंवा नगरात संकट आणतो, तो दुष्ट माणूस लवकर नरकात जातो आणि तो राजा देखील; यात काहीच शंका नाही.
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च । षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ।। ७.७४.
राजा धर्माने प्रजेला सांभाळतो, तेव्हा त्यांच्या वाचन, तप आणि सत्कर्माचा सहावा भाग त्याला मिळतो.
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ।। ७.७४.
तो सहावा भाग जर त्याने घेतला नाही, तर तो प्रजेला कसा सांभाळू शकेल?
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् । दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ।। ७.७४.
म्हणून, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू तुझं राज्य नीट पाहा; जिथे कुठे वाईट कृत्य दिसेल, तिथे प्रयत्न कर.
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् । भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ।। ७.७४.
असं केलंस तर, लोकांमध्ये धर्म वाढेल, त्यांचं आयुष्य वाढेल, हे श्रेष्ठ पुरुषा, आणि या बाळाचंही जीवन टिकेल.