सा पुरा दिव्यसङ्काशा वर्षे द्वादशमे शुभे । निविष्टा शूरसेनानां विषयश्चाकुतोभयः ।। ७.७०.
ती नगरी दिव्य तेजाने उजळली, शुभ बाराव्या वर्षी शूरसेन लोकांची सुरक्षित वस्ती झाली.
क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि काले वर्षति वासवः । अरोगवीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता ।। ७.७०.
इंद्राने वेळेवर पाऊस पाडल्यामुळे शेतं धान्याने बहरली; आरोग्यवान आणि शूर लोक शत्रुघ्नाच्या संरक्षणाखाली सुखाने राहत होते.
अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता । शोभिता गृहमुख्यैश्च चत्वरापणवीथिकैः । चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता नानावाणिज्यशोभिता ।। ७.७०.
अर्धचंद्रासारखी दिसणारी, यमुनाच्या काठी वसलेली ती नगरी सुंदर घरांनी, चौकांनी, बाजारांनी आणि रस्त्यांनी सजलेली होती. तिथे सर्व चार वर्णांचे लोक राहत होते आणि विविध व्यापारांनी ती नगरी अधिकच शोभून दिसत होती.
यच्च तेन पुरा शुभ्रं लवणेन कृतं महत् । तच्छोभयति शत्रुघ्नो नानावर्णोपशोभिताम् ।। ७.७०.
पूर्वी लवणाने जे मोठे आणि देखणे काम केले होते, ते शत्रुघ्नाने आणखी सुंदर केले आणि विविध रंगांच्या लोकांनी ती नगरी सजवली.
आरामैश्च विहारैश्च शोभमानं समन्ततः । शोभितां शोभनीयैश्च तथा ऽन्यैर्दैवमानुषैः ।। ७.७०.
सर्व बाजूंनी बागा आणि आनंददायक ठिकाणांनी ती नगरी उजळून निघाली होती. त्याशिवाय इतरही अनेक दिव्य आणि मानवी वस्तूंनी ती नगरी अधिकच सुंदर झाली होती.
तां पुरीं दिव्यसङ्काशां नानापण्योपशोभिताम् । नानादेशागतैश्चापि वणिग्भिरुपशोभिताम् ।। ७.७०.
ती नगरी देवांसारखी तेजस्वी दिसत होती, अनेक प्रकारच्या वस्तूंनी आणि वेगवेगळ्या देशांतून आलेल्या व्यापाऱ्यांनी ती शोभून गेली होती.
तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः । निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षमुपागमत् ।। ७.७०.
ती समृद्ध नगरी पाहून भरताचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न अतिशय आनंदित झाला आणि त्याच्या मनात मोठा हर्ष निर्माण झाला.
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम् । रामपादौ निरीक्षे ऽहं वर्षे द्वादश आगते ।। ७.७०.
मधुरा नगरी वसवून झाल्यावर, बारा वर्षे पूर्ण झाली की मी रामाच्या पायांचे दर्शन घेण्यासाठी जाईन, असा विचार त्याच्या मनात आला.
ततः स ताममरपुरोपमां पुरीं निवेश्य वै विविधजनाभिसंवृताम् । नराधिपो रघुपतिपाददर्शने दधे मतिं रघुकुलवंशवर्धनः ।। ७.७०.
अमरांच्या नगरीसारखी आणि विविध लोकांनी गजबजलेली ती नगरी वसवून, रघुकुलाचा वाढ करणारा तो राजा रामाच्या पायांचे दर्शन घेण्यासाठी निश्चयाने मन लावले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्ततितमः सर्गः
या प्रकारे, वाल्मीकि ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील उत्तरेकांडाचा सत्तरावा सर्ग संपला.
ततो द्वादशमे वर्षे शत्रघ्नो रामपालिताम् । अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ।। ७.७१.
मग बारा वर्षे पूर्ण होताच, शत्रुघ्न थोड्या सेवकांसह आणि सैन्यासह, रामाच्या राज्यातील अयोध्येला जाण्याची इच्छा करू लागला.
ततो मन्त्रिपुरोगांश्च बलमुख्यान्निवर्त्य च । जगाम हयमुख्यैश्च रथानां च शतेन सः ।। ७.७१.
त्याने मग आपले मुख्य मंत्री आणि सेनापती परत पाठवले आणि उत्तम घोडे व शंभर रथ घेऊन तो निघाला.
स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः । वाल्मीक्याश्रममागत्य वासं चक्रे महायशाः ।। ७.७१.
रघुकुलातील तो कीर्तीमान, सात-आठ दिवस प्रवास करून, वाल्मीकि यांच्या आश्रमात पोहोचला आणि तिथे थांबला.
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ वाल्मीकेः पुरुषर्षभः । पाद्यमर्ध्यं तथातिथ्यं जग्राह मुनिहस्ततः ।। ७.७१.
मग त्या पुरुषश्रेष्ठाने वाल्मीकि यांना वंदन करून त्यांचे पाय धरले आणि त्यांच्या हातून पाद्य व आदरपूर्वक पाहुणचार स्वीकारला.
बहुरूपाः सुमधुराः कथास्तत्र सहस्रशः । कथयामास स मुनिः शत्रुघ्नाय महात्मने ।। ७.७१.
तेथे त्या ऋषींनी शत्रुघ्न या महात्म्याला असंख्य, विविध रूपांची आणि अतिशय मधुर कथा सांगितल्या.
उवाच च मुनिर्वाक्यं लवणस्य वधाश्रितम् । सुदुष्करं कृतं कर्म लवणं निघ्नता त्वया ।। ७.७१.
मग त्या ऋषींनी लवणाच्या वधासंबंधी बोलताना सांगितले, "लवणाचा वध करणे हे फार कठीण कार्य होते, ते तू साध्य केलेस."
बहवः पार्थिवाः सौम्य हताः सबलवाहनाः । लवणेन महाबाहो युध्यमाना महाबलाः ।। ७.७१.
हे सौम्य शत्रुघ्न, अनेक बलाढ्य आणि मोठ्या सैन्यांसह असलेले राजे लवणाने युद्धात मारले होते.
स त्वया निहतः पापो लीलया पुरुषर्षभ । जगतश्च भयं तत्र प्रशान्तं तव तेजसा ।। ७.७१.
पण तो दुष्ट तुझ्या हातून सहज मारला गेला, पुरुषश्रेष्ठा, आणि तुझ्या तेजामुळे जगातील भीती शांत झाली.
रावणस्य वधो घोरो यत्नेन महता कृतः । इदं तु सुमहत्कर्म त्वया कृतमयत्नतः ।। ७.७१.
रावणाचा भयंकर वध मोठ्या प्रयत्नाने साध्य झाला, पण हे महान कार्य तू सहज साध्य केलेस.
प्रीतिश्चास्मिन्परा जाता देवानां लवणे हते । भूतानां चैव सर्वेषां जगतश्च प्रियं कृतम् ।। ७.७१.
लवणाचा वध झाल्यावर देवांना मोठा आनंद झाला आणि सर्व भूतांना व जगाला तू प्रिय असे कार्य केलेस.
तच्च युद्धं मया दृष्टं यथावत्पुरुषर्षभ । सभायां वासवस्याथ उपविष्टेन राघव ।। ७.७१.
हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ राघव, मी ते युद्ध जसं घडलं तसं पाहिलं होतं, आणि तेव्हा मी इंद्राच्या सभेत बसलो होतो.
ममापि परमा प्रीतिर्हृदि शत्रुघ्न वर्तते । उपाघ्रास्यामि ते मूर्ध्नि स्नेहस्यैषा परा गतिः ।। ७.७१.
शत्रुघ्ना, माझ्या हृदयातही तुझ्याबद्दल मोठं प्रेम आहे; मी तुझ्या डोक्याचा सुगंध घेईन—हेच प्रेमाचं श्रेष्ठ रूप आहे.
इत्युक्त्वा मूर्ध्नि शत्रुघ्नमुपाघ्राय महामुनिः । आतिथ्यमकरोत्तस्य ये च तस्य पदानुगाः ।। ७.७१.
असं म्हणून त्या महर्षींनी शत्रुघ्नाच्या डोक्याचा सुगंध घेतला आणि त्याचं व त्याच्या सोबत आलेल्यांचं आदरातिथ्य केलं.
स भुक्तवान्नरश्रेष्ठो गीतमाधुर्यमुत्तमम् । शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले यथाकृमम् ।। ७.७१.
जेवण झाल्यावर त्या नरश्रेष्ठाने त्या वेळी रामकथेचं गोड गाणं, योग्य क्रमाने ऐकलं.
तन्त्रीलयसमायुक्तं त्रिस्थानकरणान्वितम् । संस्कृतं लक्षणोपेतं समतालसमन्वितम् । शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले पुरा कृतम् ।। ७.७१.
ती रामकथा, जी पूर्वी रचली गेली होती, तंतूवाद्यांच्या सुरांत, तालासह, तिन्ही प्रकारच्या हातांनी वाजवली, नीट सुसंस्कृत आणि समतालात गुंफलेली, त्याने ऐकली.
तान्यक्षराणि सत्यानि यथावृत्तानि पूर्वशः । श्रुत्वा पुरुषशार्दूलो विसञ्ज्ञो बाष्पलोचनः ।। ७.७१.
ती खरी आणि जशी घडली तशी शब्दं ऐकून, तो पुरुषसिंह गोंधळला आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
स मुहूर्तमिवासञ्ज्ञो विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः । तस्मिन् गीते यथावृत्तं वर्तमानमिवाशृणोत् ।। ७.७१.
तो काही क्षण भान हरपून राहिला, वारंवार खोल श्वास घेत राहिला; त्या गाण्यात त्याला सगळं जणू आत्ता घडतंय असं वाटलं.
पदानुगाश्च ये राज्ञस्तां श्रुत्वा गीतिसम्पदम् । अवाङ्मुखाश्च दीनाश्च ह्याश्चर्यमिति चाब्रुवन् ।। ७.७१.
राजाच्या मागे जे होते, त्यांनी ते गाण्याचं सौंदर्य ऐकून, ते उदास आणि खिन्न झाले, आणि म्हणाले, 'हे किती अद्भुत आहे!'
परस्परं च ये तत्र सैनिकाः सम्बभाषिरे । किमिदं क्व च वर्तामः किमेतत्स्वप्नदर्शनम् ।। ७.७१.
तेथील सैनिक एकमेकांशी बोलू लागले—'हे काय आहे? आपण कुठे आहोत? हे स्वप्नात दिसलेलं काही आहे का?'
अर्थो यो नः पुरा दृष्टस्तमाश्रमपदे पुनः । शृणुमः किमिदं स्वप्नो गीतबन्धं श्रियो भवेत् ।। ७.७१.
'आपण पूर्वी जे पाहिलं होतं, तेच अर्थ इथे या आश्रमात पुन्हा ऐकतोय; हे स्वप्न आहे का? गाण्याच्या बांधणीमुळे आपल्याला काही लाभ होईल का?'