तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ।। ७.६९.
तो बाण युगाच्या शेवटी होणाऱ्या प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित दिसताच सर्व जीव भयभीत झाले.
सदेवासुरगन्धर्वं मुनिभिः साप्सरोगणम् । जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ।। ७.६९.
देव, असुर, गंधर्व, मुनी आणि अप्सरांच्या समूहांसह सगळे जग अस्वस्थ झाले आणि त्यांनी पितामहाजवळ धाव घेतली.
उवाच देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् । देवानां भयसंमोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ।। ७.६९.
त्यांनी देवतांचा स्वामी, वर देणारा आणि पितामह यांना देवतांमध्ये निर्माण झालेल्या भीती आणि गोंधळाविषयी सांगितले.
नेदृशं दृष्टपूर्वं च न श्रुतं प्रपितामह । देवानां भयसम्मोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ।। ७.६९.
हे पितामहा, अशा प्रकारची भीती आणि गोंधळ देवतांमध्ये आणि जगाच्या विनाशाची शक्यता यापूर्वी कधीच पाहिली किंवा ऐकली नव्हती.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । भयकारणमाचष्ट लोकानामभयङ्करः । उवाच मधुरां वाणीं शृणुध्वं सर्वदेवताः ।। ७.६९.
त्यांचे बोल ऐकून ब्रह्मा, जगाचे पितामह आणि सर्वांना निर्भय करणारे, त्यांनी भीतीचे कारण सांगितले आणि गोड शब्दांत म्हणाले, 'सर्व देवहो, ऐका.'
वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः । तेजसा तस्य सम्मूढाः सर्वे स्मः सुरसत्तमाः ।। ७.६९.
शत्रुघ्नाने युद्धात धरलेला हा बाण लवणाचा वध करण्यासाठी आहे; त्याच्या तेजामुळे आपण सर्वजण, हे श्रेष्ठ देवहो, गोंधळलेलो आहोत.
एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनः । शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ।। ७.६९.
हे मुलांनो, हा बाण प्राचीन देव, जगाचा सृष्टीकर्ता, यांचा सनातन तेजस्वी बाण आहे, ज्यामुळे आपल्याला भीती वाटू लागली आहे.
एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः । सृष्टो महात्मना तेन वधार्थे दैत्ययोस्तयोः ।। ७.६९.
हा महान बाण त्या महात्म्याने कैटभ आणि मधु या दोन्ही दैत्यांचा वध करण्यासाठी तयार केला होता.
एक एव प्रजानाति विष्णुस्तेजोमयं शरम् । एषा एव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ।। ७.६९.
हा तेजस्वी बाण फक्त विष्णूला माहीत आहे; पूर्वी हीच मूर्ती त्या महात्मा विष्णूची होती.
इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना । रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ।। ७.६९.
येथून जा आणि रामाचा धाडसी लहान भाऊ शत्रुघ्न हा राक्षसश्रेष्ठ लवणाचा वध कसा करतो ते पाहा.
तस्य ते देवदेवस्य निशम्य वचनं सुराः । आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ।। ७.६९.
त्या देवाधिदेवाचे शब्द ऐकून सर्व देव जिथे शत्रुघ्न आणि लवण यांचा संग्राम चालू होता तिथे गेले.
तं शरं दिव्यसङ्काशं शत्रुघ्नकरधारितम् । ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ।। ७.६९.
सर्व जीवांनी शत्रुघ्नाच्या हातात असलेला तो दिव्य आणि तेजस्वी बाण पाहिला, जो युगाच्या शेवटीच्या अग्नीप्रमाणे भासत होता.
अकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः । सिंहनादं भृशं कृत्वा ददर्श लक्षणं पुनः ।। ७.६९.
आकाश झाकलेले पाहून रघुवंशाचा वंशज मोठ्याने सिंहगर्जना करून पुन्हा आपल्या लक्ष्याकडे पाहू लागला.
आहूतश्च पुनस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना । लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ।। ७.६९.
महात्मा शत्रुघ्नाने पुन्हा बोलावल्यावर लवण रागाने भरून युद्धासाठी पुढे आला.
आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः । तं मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि ।। ७.६९.
तेव्हा धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शत्रुघ्नाने धनुष्य कानापर्यंत ओढून, मोठा बाण लवणाच्या रुंद छातीवर सोडला.
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ।। ७.६९.
त्या बाणाने त्याची छाती भेदली आणि तो झपाट्याने पाताळात गेला.
गत्वा रसातलं दिव्यः शरो विबुधपूजितः । पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।। ७.६९.
तो दिव्य बाण, देवांनी पूजलेला, पाताळात जाऊन लगेच इक्ष्वाकू कुळाचा आनंद करणाऱ्या शत्रुघ्नाकडे परत आला.
शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः । पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ।। ७.६९.
शत्रुघ्नाच्या बाणाने भेदलेला तो निशाचर लवण अचानक वज्राने फोडलेल्या डोंगरासारखा जमिनीवर कोसळला.
तच्च शूलं महत्तेन हते लवणराक्षसे । पश्यतां सर्वदेवानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ।। ७.६९.
लवण राक्षस मारला गेल्यावर, ते मोठे शूल सर्व देवांच्या पाहण्यात रुद्राच्या अधीन झाले.
एकेषुपातेन भृशं निपात्य लोकत्रयस्यापि रघुप्रवीरः । विनिर्बभावुत्तमचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ।। ७.६९.
रघुकुळातील पराक्रमी नायकाने एका बाणाने त्रिलोकांनाही जिंकले; उत्तम धनुर्धारी शत्रुघ्नाचा बाण जणू हजार किरणांचा सूर्य अंधार दूर करतो तसा तेजस्वी दिसला.
ततो हि देवा ऋषिपन्नगाश्च प्रपूजिरे ह्यप्सरसश्च सर्वाः । दिष्ट्या जयो दाशरथेरवाप्तस्त्यक्त्वा भयं सर्प इव प्रशान्तः ।। ७.६९.
मग सर्व देव, ऋषी, नाग आणि सर्व अप्सरा यांनी त्याचा सन्मान केला, 'भाग्याने दशरथपुत्राला विजय मिळाला; आता भीती सोडावी, जसा सर्प शांत होतो.' असे म्हणाले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत, प्राचीन आणि पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील एकोणसत्तरावा सर्ग समाप्त झाला.
हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् ।। ७.७०.
लवण राक्षस मारला गेल्यावर, इंद्र आणि अग्नी यांच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी शत्रुतापन शत्रुघ्नाला अतिशय मधुर शब्दांनी संबोधले.
दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्या लवणराक्षसः । हतः पुरुषशार्दूल वरं वरय सुव्रत ।। ७.७०.
'भाग्याने तुला विजय मिळाला, मुला; भाग्याने लवण राक्षस मारला गेला. पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आणि व्रतस्थ असलेल्या, तू एखादी वर माग.'
वरदास्तु महाबाहो सर्व एव समागताः । विजयाकाङ्क्षिणस्तुभ्यममोघं दर्शनं हि नः ।। ७.७०.
'महाबाहू, आम्ही सर्व वर देण्यासाठी आलो आहोत; तुझ्या विजयाची इच्छा बाळगली आहे, कारण आमचे दर्शन कधीच व्यर्थ जात नाही.'
देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ।। ७.७०.
देवतांचे हे शब्द ऐकून, शूर आणि महाबाहू शत्रुघ्नाने डोक्यावर हात जोडून, एकाग्र मनाने उत्तर दिले.
इयं मधुपुरी रस्या मधुरा देवनिर्मिता । निवेशं प्राप्नुयाच्छीघ्रमेष मे ऽस्तु वरः परः ।। ७.७०.
'ही मधुपुरी अतिशय रम्य, गोड आणि देवांनी घडवलेली आहे; मला लवकरच येथे वस्ती करायला मिळावी, हाच माझ्यासाठी श्रेष्ठ वर असो.'
तं देवाः प्रीतमनसो बाढमित्येव राघवम् । भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः ।। ७.७०.
देवांनी प्रसन्न होऊन राघवाला सांगितले, 'तसेच होईल! ही नगरी नक्कीच सुंदर होईल, हे शूरसेन, यात शंका नाही.'
ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवमारुरुहुस्तदा । शत्रुघ्नो ऽपि महातेजास्तां सेनां समुपानयत् ।। ७.७०.
मग त्या महात्म्यांनी असे सांगून स्वर्गाकडे प्रस्थान केले; आणि तेजस्वी शत्रुघ्नाने आपली सेना एकत्र केली.
सा सेना शीघ्रमागच्छच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम् । निवेशनं च शत्रुघ्नः श्रावणेन समारभत् ।। ७.७०.
शत्रुघ्नाच्या आज्ञेवरून ती सेना लवकरच आली; आणि शत्रुघ्नाने श्रावण महिन्यात वस्ती सुरू केली.