शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् । त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः ।। ७.६९.
पण तेजस्वी शत्रुघ्नाने, पडणारी ती अनेक झाडे, आपल्या वाकवलेल्या शस्त्रांनी तीन-चार वारांत एकेक करून छाटली.
ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि । शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो विव्यथे न स राक्षसः ।। ७.६९.
मग शौर्यसंपन्न शत्रुघ्नाने त्या राक्षसाच्या छातीवर बाणांचा मारा केला, तरीही तो राक्षस ढळला नाही.
ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान् । शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ।। ७.६९.
यानंतर, बलवान लवणाने हसत मोठे झाड उचलले आणि शूर शत्रुघ्नाच्या डोक्यावर मारले; त्यामुळे त्याचे अंग शिथिल झाले आणि तो बेशुद्ध पडला.
तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् । ऋषीणां देवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ।। ७.६९.
त्या वीराच्या पडण्यावर, ऋषी, देव, गंधर्व आणि अप्सरा यांच्यात मोठा हंबरू उठला.
तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् । रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम् ।। ७.६९.
शत्रुघ्न जमिनीवर पडलेला आणि मारलेला आहे, असे दुर्लक्ष करून, त्या राक्षसाने संधी असूनही आपल्या घरात प्रवेश केला नाही.
नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् । ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत् ।। ७.६९.
शत्रुघ्न जमिनीवर पडलेला पाहूनही त्याने आपले शूल उचलले नाही; तो मारला गेला आहे, हे समजून त्याने आपले भक्ष्य गोळा केले.
मुहूर्ताल्लब्धसञ्ज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः । शत्रुघ्नो वै पुरद्वारि ऋषिभिः सम्प्रपूजितः ।। ७.६९.
थोड्या वेळाने शत्रुघ्नाला शुद्ध आली, मग तो पुन्हा शस्त्र घेऊन नगराच्या दाराशी उभा राहिला आणि ऋषींनी त्याचा सन्मान केला.
ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् । ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ।। ७.६९.
मग त्याने दिव्य, अचूक आणि श्रेष्ठ असा बाण उचलला, जो तेजाने प्रज्वलित होत होता आणि दहा दिशांना उजळून टाकत होता.
वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दरसन्निभम् । नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम् ।। ७.६९.
तो बाण वज्रासारखा कठीण आणि वेगवान होता, मेरू आणि मंदार पर्वतासारखा भासायचा, सांध्यांवर वाकडा होता आणि युद्धात कधीही हरला नव्हता.
असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् । दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारणम् ।। ७.६९.
त्याच्या काठीवर रक्त आणि चंदन लावलेले होते, पिसे सुंदर होती आणि तो दानव, पर्वत आणि असुरांच्या राजांचा नाश करणारा होता.
तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ।। ७.६९.
तो बाण युगाच्या शेवटी होणाऱ्या प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित दिसताच सर्व जीव भयभीत झाले.
सदेवासुरगन्धर्वं मुनिभिः साप्सरोगणम् । जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ।। ७.६९.
देव, असुर, गंधर्व, मुनी आणि अप्सरांच्या समूहांसह सगळे जग अस्वस्थ झाले आणि त्यांनी पितामहाजवळ धाव घेतली.
उवाच देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् । देवानां भयसंमोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ।। ७.६९.
त्यांनी देवतांचा स्वामी, वर देणारा आणि पितामह यांना देवतांमध्ये निर्माण झालेल्या भीती आणि गोंधळाविषयी सांगितले.
नेदृशं दृष्टपूर्वं च न श्रुतं प्रपितामह । देवानां भयसम्मोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ।। ७.६९.
हे पितामहा, अशा प्रकारची भीती आणि गोंधळ देवतांमध्ये आणि जगाच्या विनाशाची शक्यता यापूर्वी कधीच पाहिली किंवा ऐकली नव्हती.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । भयकारणमाचष्ट लोकानामभयङ्करः । उवाच मधुरां वाणीं शृणुध्वं सर्वदेवताः ।। ७.६९.
त्यांचे बोल ऐकून ब्रह्मा, जगाचे पितामह आणि सर्वांना निर्भय करणारे, त्यांनी भीतीचे कारण सांगितले आणि गोड शब्दांत म्हणाले, 'सर्व देवहो, ऐका.'
वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः । तेजसा तस्य सम्मूढाः सर्वे स्मः सुरसत्तमाः ।। ७.६९.
शत्रुघ्नाने युद्धात धरलेला हा बाण लवणाचा वध करण्यासाठी आहे; त्याच्या तेजामुळे आपण सर्वजण, हे श्रेष्ठ देवहो, गोंधळलेलो आहोत.
एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनः । शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ।। ७.६९.
हे मुलांनो, हा बाण प्राचीन देव, जगाचा सृष्टीकर्ता, यांचा सनातन तेजस्वी बाण आहे, ज्यामुळे आपल्याला भीती वाटू लागली आहे.
एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः । सृष्टो महात्मना तेन वधार्थे दैत्ययोस्तयोः ।। ७.६९.
हा महान बाण त्या महात्म्याने कैटभ आणि मधु या दोन्ही दैत्यांचा वध करण्यासाठी तयार केला होता.
एक एव प्रजानाति विष्णुस्तेजोमयं शरम् । एषा एव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ।। ७.६९.
हा तेजस्वी बाण फक्त विष्णूला माहीत आहे; पूर्वी हीच मूर्ती त्या महात्मा विष्णूची होती.
इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना । रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ।। ७.६९.
येथून जा आणि रामाचा धाडसी लहान भाऊ शत्रुघ्न हा राक्षसश्रेष्ठ लवणाचा वध कसा करतो ते पाहा.
तस्य ते देवदेवस्य निशम्य वचनं सुराः । आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ।। ७.६९.
त्या देवाधिदेवाचे शब्द ऐकून सर्व देव जिथे शत्रुघ्न आणि लवण यांचा संग्राम चालू होता तिथे गेले.
तं शरं दिव्यसङ्काशं शत्रुघ्नकरधारितम् । ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ।। ७.६९.
सर्व जीवांनी शत्रुघ्नाच्या हातात असलेला तो दिव्य आणि तेजस्वी बाण पाहिला, जो युगाच्या शेवटीच्या अग्नीप्रमाणे भासत होता.
अकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः । सिंहनादं भृशं कृत्वा ददर्श लक्षणं पुनः ।। ७.६९.
आकाश झाकलेले पाहून रघुवंशाचा वंशज मोठ्याने सिंहगर्जना करून पुन्हा आपल्या लक्ष्याकडे पाहू लागला.
आहूतश्च पुनस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना । लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ।। ७.६९.
महात्मा शत्रुघ्नाने पुन्हा बोलावल्यावर लवण रागाने भरून युद्धासाठी पुढे आला.
आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः । तं मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि ।। ७.६९.
तेव्हा धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शत्रुघ्नाने धनुष्य कानापर्यंत ओढून, मोठा बाण लवणाच्या रुंद छातीवर सोडला.
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ।। ७.६९.
त्या बाणाने त्याची छाती भेदली आणि तो झपाट्याने पाताळात गेला.
गत्वा रसातलं दिव्यः शरो विबुधपूजितः । पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।। ७.६९.
तो दिव्य बाण, देवांनी पूजलेला, पाताळात जाऊन लगेच इक्ष्वाकू कुळाचा आनंद करणाऱ्या शत्रुघ्नाकडे परत आला.
शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः । पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ।। ७.६९.
शत्रुघ्नाच्या बाणाने भेदलेला तो निशाचर लवण अचानक वज्राने फोडलेल्या डोंगरासारखा जमिनीवर कोसळला.
तच्च शूलं महत्तेन हते लवणराक्षसे । पश्यतां सर्वदेवानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ।। ७.६९.
लवण राक्षस मारला गेल्यावर, ते मोठे शूल सर्व देवांच्या पाहण्यात रुद्राच्या अधीन झाले.
एकेषुपातेन भृशं निपात्य लोकत्रयस्यापि रघुप्रवीरः । विनिर्बभावुत्तमचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ।। ७.६९.
रघुकुळातील पराक्रमी नायकाने एका बाणाने त्रिलोकांनाही जिंकले; उत्तम धनुर्धारी शत्रुघ्नाचा बाण जणू हजार किरणांचा सूर्य अंधार दूर करतो तसा तेजस्वी दिसला.