स्वपुरं प्राविशद् वीरः पिता तस्य तुतोष ह। गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः
तो वीर आपल्या नगरात परत गेला आणि त्याचे वडील संतुष्ट झाले; भरत निघून गेल्यावर राम आणि बलवान लक्ष्मण तिथेच राहिले.
पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा। पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः
त्या वेळी त्यांनी आपल्या देवतुल्य वडिलांचा सन्मान केला आणि वडिलांची आज्ञा लक्षात ठेवून सर्व नगरातील कामे पार पाडली.
चकार रामः सर्वाणि प्रियाणि च हितानि च। मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः
रामाने सर्वांना प्रिय आणि हितकारक असे कृत्य केले; मातांसाठी सर्व कर्तव्ये पार पाडून तो अत्यंत संयमित राहिला.
गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत। एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा
गुरूंसाठी लागणारी कामे राम योग्य वेळी पार पाडत असे; त्यामुळे दशरथ, ब्राह्मण आणि नगरवासी सर्वजण प्रसन्न झाले.
रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः। तेषामतियशा लोके रामः सत्यपराक्रमः
रामाच्या उत्तम स्वभावामुळे आणि वागण्यामुळे सर्व राज्यातील लोक आनंदी होते; सत्य आणि पराक्रमात ठाम असलेला राम त्यांच्यात प्रसिद्ध झाला.
स्वयंभूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः। रामश्च सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून्
स्वतः निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मासारखा राम सर्व गुणांनी श्रेष्ठ झाला; सीतेसोबत त्याने अनेक ऋतू आनंदात घालवले.
मनस्वी तद्गतमनास्तस्या हृदि समर्पितः। प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति
राम विचारशील होता, त्याचे मन नेहमी तिच्याकडे लागलेले होते आणि ती त्याच्या हृदयात वसली होती; सीता रामाला अत्यंत प्रिय होती आणि ती त्याच्या वडिलांनी निवडलेली पत्नी होती.
गुणाद्रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयोऽभिवर्धते। तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते
तिच्या गुणांनी आणि सौंदर्यामुळे त्यांच्यातील प्रेम दिवसेंदिवस वाढत गेले; तिच्या हृदयात पतीचे स्थान दुप्पट झाले.
अन्तर्गतमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा। तस्य भूयो विशेषेण मैथिली जनकात्मजा। देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी
हृदयातील गुपितही हृदयाशी उघड होते; विशेषतः जनकनंदिनी मैथिली, देवतांसारख्या रूपाची, लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी सीता.
तया स राजर्षिसुतोऽभिकामया। समेयिवानुत्तमराजकन्यया। अतीव रामः शुशुभे मुदान्वितो विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः
त्या राजकन्येसोबत राजर्षीपुत्र राम एकरूप झाला; आनंदाने भरलेला राम, लक्ष्मीने युक्त असलेल्या विष्णूसारखा, फारच तेजस्वी दिसत होता.
thumb|प्रथमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥२-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या अयोध्याकांडातील पहिला सर्ग ऐका.
स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः। मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः
तो आपल्या भावासोबत तिथे राहिला, सन्मानाने वागवला गेला आणि आपल्या मामा अश्वपती यांच्या पुत्रासारख्या प्रेमाने जपला गेला.
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः। भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्
तिथे राहत असताना, दोन्ही भाऊ मनासारखे सुख उपभोगत होते, पण तरीही त्या वीर भावांना वृद्ध दशरथ राजाची आठवण येत होती.
राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ। उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ
राजाही, तेजस्वी असलेला, आपल्या दोन्ही दूर गेलेल्या पुत्रांची, म्हणजे भरत आणि शत्रुघ्नाची, इंद्र आणि वरुणासारख्या, आठवण काढत असे.
सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः। स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः
त्याचे सर्व चारही पुत्र, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, त्याला अत्यंत प्रिय होते; जणू ते त्याच्या स्वतःच्या शरीरातून निर्माण झालेले चार भुजा आहेत.
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः। स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः
त्यांच्यात राम तेजस्वी आणि वडिलांचा लाडका होता; सर्व प्राण्यांमध्ये ब्रह्मासारखा तो गुणांनी श्रेष्ठ झाला.
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः। अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः
देवतांनी रावणाचा नाश व्हावा म्हणून विनंती केली, म्हणून सनातन विष्णू मानवांच्या जगात जन्माला आले.
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना
अमित तेज असलेल्या त्या पुत्रामुळे कौसल्या उजळून निघाली, जशी देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अदितीला वज्रधारी पुत्रामुळे शोभा आली.
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः। भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः
तो सुंदर, बलवान आणि नम्र होता; पृथ्वीवर तो कुणाशीही तुलना होणार नाही असा होता, आणि त्याच्या गुणांनी दशरथासारखा होता.
स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते। उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते
तो नेहमी शांतचित्त होता, नेहमी गोड बोलायचा, आणि कोणी कठोर बोलले तरी त्याने कधीच तशीच उत्तर दिली नाही.
कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया
एखाद्या उपकारामुळे तो पूर्ण समाधानी व्हायचा, आणि स्वतःच्या मनाने शंभर अपकारही तो विसरून जायचा.
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि
तो नेहमी सद्गुणी, वयाने, ज्ञानाने आणि शीलाने मोठ्या लोकांशी संवाद साधायचा, अगदी अस्त्रविद्येत निपुण असलेल्यांमध्येही.
बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः। वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः
तो बुद्धिमान, गोड बोलणारा, आधी बोलणारा, मनाला भावणारे बोलणारा आणि बलवान होता, पण आपल्या मोठ्या सामर्थ्याचा अभिमान त्याला कधीच वाटला नाही.
न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते
तो कधीच असत्य बोलत नसे, विद्वान होता, वडीलधाऱ्यांचा सन्मान करायचा, प्रजेला प्रिय होता आणि प्रजाही त्याच्यावर प्रेम करायची.
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः
तो दयाळू, क्रोधावर विजय मिळवणारा, ब्राह्मणांचा सन्मान करणारा, दीनांची दया करणारा, धर्म जाणणारा, नेहमी संयमी आणि शुद्ध होता.
कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते। मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः
त्याचा मन आपल्या कुळाला शोभेल असाच होता, क्षत्रिय धर्माला तो फार महत्त्व द्यायचा, आणि त्याच्या फळाला मोठ्या प्रेमाने स्वर्गसुख मानायचा.
नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा
तो कधीही अशुभ गोष्टींमध्ये रमायचा नाही, वादग्रस्त बोलणे त्याला आवडत नसे; तो नेहमी योग्य आणि क्रमाने विचार मांडायचा, जणू वाणीचा स्वामीच.
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः
तो निरोगी, तरुण, बोलका, देखणा, वेळ आणि जागेची जाण असणारा, लोकांमध्ये श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जायचा, एकमेव सच्चा सज्जन होता.
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः
सर्वश्रेष्ठ गुणांनी युक्त असलेला तो राजपुत्र प्रजेला इतका प्रिय होता, जणू शरीराबाहेर फिरणारा प्राणच.
सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः
सर्व विद्यांचा आणि व्रतांचा अभ्यास करून, वेद आणि त्यांचे अंग व्यवस्थित जाणून, भरताचा मोठा भाऊ धनुर्विद्येत वडिलांपेक्षाही श्रेष्ठ झाला.