कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः । वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् ।। ७.६६.
कुशाची मुठ आणि लव घेत, वाल्मीकी ऋषींनी त्या दोघांना भूतांचा नाश करणारे रक्षणकर्म दिले.
यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर्मन्त्रसत्कृतैः । निर्मार्जनीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत् ।। ७.६६.
त्यातील जो मोठा मुलगा मंत्रांनी आणि कुशाने शुद्ध करण्यात आला, त्याचे नाव 'कुश' ठेवले.
यश्चावरो भवेत्ताभ्यां लवेन स समाहितः । निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लव इत्येव नामतः ।। ७.६६.
आणि जो लहान मुलगा लवाने शुद्ध करण्यात आला, त्याला वयोवृद्ध स्त्रियांनी शुद्ध करून 'लव' हे नाव दिले.
एवं कुशलवौ नाम्ना तावुभौ यमजातकौ । मत्कृताभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः ।। ७.६६.
अशा प्रकारे सीतेच्या त्या दोन मुलांना 'कुश' आणि 'लव' ही नावे ठेवली गेली; माझ्या दिलेल्या नावांमुळे ते प्रसिद्ध होतील.
तां रक्षां जगृहुस्ताश्च मुनिहस्तात्समाहिताः । अकुर्वंश्च ततो रक्षां तयोर्विगतकल्मषाः ।। ७.६६.
त्या सर्वांनी एकाग्रतेने ती रक्षणाची विधी ऋषींच्या हातून घेतली आणि मग पापमुक्त होऊन त्यांनी ती रक्षणाची विधी केली.
तथा तां क्रियमाणां च वृद्धाभिर्जन्म नाम च । सङ्कीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ ।। ७.६६.
त्या वृद्ध स्त्रियांनी ती विधी करत असताना, त्यावेळी जन्म, नावकरण आणि सीतेच्या मुलांचा शुभ जन्म यांचा उल्लेख झाला, तसेच रामाचं नावही घेतलं गेलं.
अर्धरात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत्प्रियम् । पर्णशालां ततो गत्वा मातर्दिष्ट्येति चाब्रवीत् ।। ७.६६.
मध्यरात्री शत्रुघ्नाला फार आनंदाची बातमी ऐकू आली; तो पर्णकुटीत गेला आणि आईला म्हणाला, 'आई, हे सर्व तुमच्या भाग्याने घडलं!''
तथा तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमः ।। ७.६६.
त्या आनंदी आणि महान शत्रुघ्नासाठी श्रावण महिन्यातली ती वार्षिक रात्र पटकन संपली.
प्रभाते सुमहावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । मुनिं प्राञ्जलिरामन्त्र्य ययौ पश्चान्मुखः पुनः ।। ७.६६.
पहाटे, त्या पराक्रमीने सकाळच्या पूजा आटोपून, दोन्ही हात जोडून ऋषींना नमस्कार केला आणि मग पश्चिमेकडे तोंड करून निघून गेला.
स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि । ऋषीणां पुण्यकीर्तीनामाश्रमे वासमभ्ययात् ।। ७.६६.
तो यमुनेच्या काठी पोहोचला आणि वाटेत सात रात्री घालवून, पुण्यवान ऋषींच्या आश्रमात गेला.
स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर्नृपः । कथाभिरभिरूपाभिर्वासं चक्रे महायशाः ।। ७.६६.
तेथे, भार्गव ऋषी आणि इतर ऋषींसोबत त्या कीर्तीमान राजाने गप्पा मारत आनंदाने दिवस घालवले.
स काञ्चनाद्यैर्मुनिभिः समेतो रघुप्रवीरो रजनीं तदानीम् । कथाप्रकारैर्बहुभिर्महात्मा विरामयामास नरेन्द्रसूनुः ।। ७.६६.
त्या वेळी, सोन्याच्या दागिन्यांनी शोभलेले ऋषी सभोवती असताना, रघुकुळातील तो पराक्रमी आणि राजपुत्र अनेक कथा ऐकत रात्र घालवत होता.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरकांडातील साठ-सहा वा सर्ग संपला.
अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् । पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य यथा बलम् ।। ७.६७.
रात्र झाली तेव्हा शत्रुघ्नाने भृगुवंशातील च्यवन ऋषींना लवणाचा बल कसा आहे हे विचारले.
शूलस्य च बलं ब्रह्मन्के च पूर्वं विनाशिताः । अनेन शूलमुख्येन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः ।। ७.६७.
ब्राह्मण, त्या शूलाचं सामर्थ्य काय आहे आणि या श्रेष्ठ शूलाने पूर्वी कोणाला एकल युद्धात संपवले, हेही मला सांग.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः । प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम् ।। ७.६७.
शत्रुघ्नाच्या त्या शब्दांना ऐकून, तेजस्वी च्यवन ऋषींनी रघुवंशातील त्या राजपुत्राला उत्तर दिलं.
असङ्ख्येयानि कर्माणि यान्यस्य रघुनन्दन । इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणष्व मे ।। ७.६७.
रघुकुळातील राजन, इक्ष्वाकुवंशाच्या मूळ पुरुषाने अनंत कृत्ये केली आहेत; त्यातले जे घडले ते मी सांगतो, तू ऐक.
अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली । मान्धातेति स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ।। ७.६७.
पूर्वी अयोध्येत युवनाश्वाचा बलवान पुत्र, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला आणि पराक्रमी राजा मांधाता राज्य करत होता.
स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः । सुरलोकमितो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः ।। ७.६७.
त्या राजाने संपूर्ण पृथ्वी आपल्या अधीन करून, देवांचे लोक जिंकण्यासाठी तयारी सुरू केली.
इन्द्रस्य च भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम् । मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया ।। ७.६७.
मांधाता देवांचे लोक जिंकण्यासाठी सज्ज झाला तेव्हा, इंद्र आणि इतर देवांना मोठा भयंकर भीती वाटू लागली.
अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः । वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत ।। ७.६७.
देवतांनी त्याचा सन्मान केला आणि त्या राजाने इंद्राच्या अर्ध्या सिंहासनावर बसण्याची आणि राज्याचा अर्धा भाग मिळवण्याची प्रतिज्ञा घेतली.
तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः । सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम् ।। ७.६७.
त्याचा हा पापयुक्त हेतू ओळखून, देवांचा स्वामी इंद्राने युवनाश्वपुत्राला सौम्य शब्दांत समजावलं.
राजा त्वं मानुषे लोके न तावत्पुरुषर्षभ । अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि ।। ७.६७.
हे नरांमधील श्रेष्ठ राजा, तू पृथ्वीला पूर्णपणे आपल्या वशात न करता देवांचे राज्य मिळवण्याची इच्छा करतोस.
यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे । देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः ।। ७.६७.
वीर, जर तुझ्या अखत्यारीत संपूर्ण पृथ्वी आली असेल, तर आपल्या सेवकांसह, सैन्यासह आणि रथांसह देवांचे राज्य तू इथे चालवू शकतोस.
इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तं मान्धाता वाक्यमब्रवीत् । क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले ।। ७.६७.
इंद्राने असे बोलल्यावर, मांधाता म्हणाला — शक्रा, पृथ्वीवर माझे राज्य कुठे रोखले गेले आहे?
तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः । मधुपुत्रो मधुवने न ते ऽ ऽज्ञां कुरुते ऽनघ ।। ७.६७.
सहस्रदृष्टी इंद्र म्हणाला — मधुपुत्र लवण नावाचा राक्षस मधुवनामध्ये आहे, तो तुझ्या आज्ञा पाळत नाही, हे निष्पापा.
तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम् । व्रीडितो ऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह ।। ७.६७.
इंद्राने कठोर आणि भीषण शब्द ऐकून राजा लाजला, त्याने मान खाली घातली आणि काहीही बोलू शकला नाही.
आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः । पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः ।। ७.६७.
मग थोडा लाजून, राजाने इंद्राला निरोप दिला आणि पुन्हा आपल्या लोकांकडे परतला.
स कृत्वा हृदये ऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः । आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमरिन्दमः ।। ७.६७.
मनात राग धरून, आपल्या सेवकांसह, सैन्यासह आणि रथांसह शत्रूंचा संहार करणारा राजा मधुपुत्राला वश करण्यासाठी गेला.
स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः । दूतं सम्प्रेषयामास सकाशं लवणस्य हि ।। ७.६७.
लवणाशी युद्ध करण्याची इच्छा धरून, पुरुषांमधील श्रेष्ठ राजाने लवणाकडे दूत पाठवला.