स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य हि । आसनं पाद्यमर्ध्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ।। ७.६५.
हे सौम्य, माझा हा आश्रम राघवांच्या कुळाचा आहे. तू निःसंकोचपणे माझ्याकडून आसन, पाद्य आणि आदर स्वीकार.
प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ।। ७.६५.
त्यावेळी काकुत्स्थाने ती पूजा आणि फळमुळेचं भोजन स्वीकारलं, ते खाल्लं आणि अत्यंत समाधान पावला.
स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह । इयं यज्ञविभूतिस्ते कस्याश्रमसमीपतः ।। ७.६५.
फळमुळे खाऊन झाल्यावर त्याने महर्षींना विचारलं, 'ही तुझ्या यज्ञाची शोभा कोणाच्या आश्रमाजवळ आहे?'
तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ।। ७.६५.
त्याचं बोलणं ऐकून वाल्मीकि म्हणाले, 'शत्रुघ्न, ऐक, हे स्थान पूर्वी कोणाचं होतं.'
युष्माकं पूर्वको राजा सौदासस्तस्य भूपतेः । पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ।। ७.६५.
तुझ्या पूर्वजांपैकी राजा सौदास यांचा वीरसह नावाचा पुत्र होता, जो अत्यंत बलवान आणि धर्मपरायण होता.
स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ।। ७.६५.
सौदास लहान असतानाच शिकारीस गेला आणि त्या धाडसी मुलाने दोन राक्षसांना जंगलात त्रास देताना पाहिलं.
शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः । भक्षमाणावसन्तुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः ।। ७.६५.
ते दोघं भयंकर आणि वाघाच्या रूपात होते. त्यांनी हजारो प्राणी खाल्ले, तरी त्यांना समाधान मिळालं नाही.
स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो जघानैकं महेषुणा ।। ७.६५.
त्या राक्षसांना आणि रिकामं झालेलं जंगल पाहून, तो मोठ्या रागाने भरला आणि एकाला मोठ्या बाणाने ठार केलं.
विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामार्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत ।। ७.६५.
सौदास या श्रेष्ठ पुरुषाने त्या राक्षसाला खाली पाडलं आणि मग त्याच्या मनातला ताप व राग नाहीसा झाला. तो शांतपणे त्या मारलेल्या राक्षसाकडे पाहू लागला.
निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः । सन्तापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ।। ७.६५.
आपला सोबती मरून पडलेला पाहून दुसऱ्या राक्षसाने सौदासाकडे पाहिलं आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याला म्हणाला—
यस्मादनपराधं त्वं सहायं मम जघ्निवान् । तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ।। ७.६५.
"तू माझ्या निरपराध सोबत्याला मारलंस, म्हणून आता, दुष्ट माणसा, मीही तुला योग्य तो प्रत्युत्तर देईन."
एवमुक्त्वा तु तद्राक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो ऽभवत् ।। ७.६५.
असं म्हणून तो राक्षस तिथेच अदृश्य झाला. काळाच्या ओघात त्या राजाचं नाव मित्रसह असं पडलं.
राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः । अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत् ।। ७.६५.
राजाने या आश्रमाजवळ मोठा अश्वमेध यज्ञ केला आणि त्या यज्ञाचं संचालन वसिष्ठ ऋषींनी केलं.
तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः । समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत् ।। ७.६५.
तिथे हजारो वर्षे चालणारा भव्य यज्ञ झाला, तो फारच समृद्ध आणि तेजस्वी होता, अगदी देवांच्या यज्ञासारखा.
अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् । वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ।। ७.६५.
यज्ञाच्या शेवटी, जुनं वैर आठवून, वसिष्ठाच्या रूपात एक राक्षस राजाला म्हणाला—
अस्य यज्ञस्य जातो ऽन्तः सामिषं भोजनं मम । दीयतामिह शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ।। ७.६५.
"या यज्ञाच्या शेवटी माझ्यासाठी मांसासहित जेवण तयार आहे; ते लवकर द्या—यात काही विचार करायची गरज नाही."
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा । भक्ष्यसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ।। ७.६५.
ब्राह्मणाच्या रूपात त्या राक्षसाने असं बोलल्यावर, अर्पणाची तयारी जाणणाऱ्या राजाने उत्तर दिलं.
हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ।। ७.६५.
"मांसासहित जेवण अगदी स्वादिष्ट आणि गुरूंना हवं तसं लवकर तयार करा, म्हणजे ते समाधानी होतील."
शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः । स राक्षसः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ।। ७.६५.
राजाच्या आज्ञेवरून स्वयंपाक्याने घाबरलेल्या मनाने तयारी सुरू केली; तेव्हा त्या राक्षसाने स्वयंपाक्याचा वेष घेतला.
स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् । इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ।। ७.६५.
मग त्याने राजासमोर मानवी मांस ठेवून सांगितलं, "हे स्वादिष्ट मांसासहित अर्पणाचं जेवण आणलं आहे."
स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् । मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ।। ७.६५.
तो नरभक्षक मदयंत्या आपल्या पत्नीसमवेत वसिष्ठांना राक्षसाने आणलेलं मांसाचं जेवण वाढू लागला.
ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भाजनं गतम् । क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ।। ७.६५.
त्या ब्राह्मणाने ओळखलं की, भांड्यात ठेवलेलं मांस हे मानवी आहे. तेव्हा तो मोठ्या रागाने भरून बोलू लागला.
यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि । तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ।। ७.६५.
"राजा, तू मला हे जेवण द्यायचं ठरवलंस, म्हणून हेच जेवण आता तुझंच होईल—यात शंका नाही."
ततः क्रुद्धस्तु सौदासस्तोयं जग्राह पाणिना । वसिष्ठं शप्तुमारेभे भार्या चैनमवारयत् ।। ७.६५.
तेव्हा संतप्त सौदासाने वसिष्ठांना शाप द्यावा म्हणून हातात पाणी घेतलं, पण त्याची पत्नी त्याला थांबवू लागली.
राजन्प्रभुर्यतो ऽस्माकं वसिष्ठो भगवानृषिः । प्रतिशप्तुं न शक्तस्त्वं देवतुल्यं पुरोधसम् ।। ७.६५.
"राजा, वसिष्ठ ऋषी हे आपले प्रभू आहेत, ते देवासारखे आणि आपले मुख्य पुरोहित आहेत, त्यांना शाप देण्याचं सामर्थ्य तुझ्यात नाही."
ततः क्रोधमयं तोयं तेजोबलसमन्वितम् । व्यसर्जयत धर्मात्मा ततः पादौ सिषेच च ।। ७.६५.
मग त्या धर्मात्मा राजाने राग आणि तेजानं भरलेलं ते पाणी ओतलं आणि त्यानंतर आपल्या पायांना ते पाणी लावलं.
तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा कल्माषतां गतौ । तदाप्रभृति राजा ऽसौ सौदासः सुमहायशाः । कल्माषपादः संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः ।। ७.६५.
त्यामुळे त्या वेळी त्या राजाचे पाय काळपट झाले. तेव्हापासून तो मोठ्या कीर्तीचा सौदास राजा 'कळ्माषपाद' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ।। ७.६५.
तो राजा आपल्या पत्नीसह वारंवार वसिष्ठांना वंदन करून, ब्रह्मासारख्या त्या वसिष्ठांना पुन्हा म्हणाला.
तच्छ्रुत्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् । पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ।। ७.६५.
राजाच्या त्या राक्षसामुळे झालेल्या दुर्दैवाची गोष्ट ऐकून, वसिष्ठांनी पुन्हा त्या राजाला, श्रेष्ठ पुरुषाला, सांगितले.
मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः । नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ।। ७.६५.
मी रागाच्या भरात जे काही बोललो, ते मागे घेता येणार नाही; पण मी तुला एक वर देईन.