तथा तांस्तु समाज्ञाप्य प्रस्थाप्य च महद्बलम् । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ।। ७.६४.
रामाने सर्वांना योग्य सूचना दिल्या आणि मोठ्या सैन्याला मार्गस्थ केलं. त्यानंतर त्याने कौसल्या, सुमित्रा आणि कैकेयी यांना आदराने नमस्कार केला.
रामं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा ऽभिप्रणम्य च । रामेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।। ७.६४.
शत्रुघ्नाने रामाची प्रदक्षिणा केली आणि डोकं वाकवून नमस्कार केला. रामाच्या परवानगीने, शत्रूंचा नाश करणारा शत्रुघ्न निघाला.
लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । पुरोहितं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् । प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ।। ७.६४.
शत्रुघ्नाने हात जोडून लक्ष्मण, भरत आणि पुरोहित वसिष्ठ यांना नमस्कार केला. त्यानंतर त्यांची प्रदक्षिणा करून, तो बलवान शत्रुघ्न पुढे निघाला.
प्रस्थाप्य सेनामथ सो ऽग्रतस्तदा गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसङ्कुलाम् । उपास मासं तु नरेन्द्रपार्श्वतस्त्वथ प्रयातो रघुवंशवर्धनः ।। ७.६४.
त्याने उत्तम हत्ती आणि घोड्यांनी भरलेली सेना मार्गस्थ केली. मग राजाच्या जवळ एक महिना राहिला आणि नंतर रघुवंश वाढविणारा शत्रुघ्न निघून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुष्षष्टितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकि ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील चवसष्टावा सर्ग संपला.
प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा ।। ७.६५.
संपूर्ण सैन्य पुढे पाठवून, शत्रुघ्नाने रस्त्यात फक्त एक महिना थांबला आणि मग तो एकटाच जलदपणे पुढे निघाला.
द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ।। ७.६५.
राघवांचा आनंद शत्रुघ्न दोन रात्री वाटेत राहिला आणि मग पवित्र व श्रेष्ठ वाल्मीकि ऋषींच्या आश्रमात पोहोचला.
सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.६५.
त्याने महात्मा आणि श्रेष्ठ ऋषी वाल्मीकि यांना आदरपूर्वक नमस्कार केला आणि हात जोडून असे बोलला.
भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः । श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ।। ७.६५.
भगवंत, मी गुरूंच्या कार्यासाठी येथे आलो आहे, म्हणून येथे राहू इच्छितो. उद्या पहाटे मी पश्चिम दिशेला निघून जाईन.
शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ।। ७.६५.
शत्रुघ्नाचे बोल ऐकून, श्रेष्ठ मुनी हसले आणि त्या कीर्तीमानाला म्हणाले, 'तुला स्वागत आहे, महायशस्वी!'
स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य हि । आसनं पाद्यमर्ध्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ।। ७.६५.
हे सौम्य, माझा हा आश्रम राघवांच्या कुळाचा आहे. तू निःसंकोचपणे माझ्याकडून आसन, पाद्य आणि आदर स्वीकार.
प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ।। ७.६५.
त्यावेळी काकुत्स्थाने ती पूजा आणि फळमुळेचं भोजन स्वीकारलं, ते खाल्लं आणि अत्यंत समाधान पावला.
स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह । इयं यज्ञविभूतिस्ते कस्याश्रमसमीपतः ।। ७.६५.
फळमुळे खाऊन झाल्यावर त्याने महर्षींना विचारलं, 'ही तुझ्या यज्ञाची शोभा कोणाच्या आश्रमाजवळ आहे?'
तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ।। ७.६५.
त्याचं बोलणं ऐकून वाल्मीकि म्हणाले, 'शत्रुघ्न, ऐक, हे स्थान पूर्वी कोणाचं होतं.'
युष्माकं पूर्वको राजा सौदासस्तस्य भूपतेः । पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ।। ७.६५.
तुझ्या पूर्वजांपैकी राजा सौदास यांचा वीरसह नावाचा पुत्र होता, जो अत्यंत बलवान आणि धर्मपरायण होता.
स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ।। ७.६५.
सौदास लहान असतानाच शिकारीस गेला आणि त्या धाडसी मुलाने दोन राक्षसांना जंगलात त्रास देताना पाहिलं.
शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः । भक्षमाणावसन्तुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः ।। ७.६५.
ते दोघं भयंकर आणि वाघाच्या रूपात होते. त्यांनी हजारो प्राणी खाल्ले, तरी त्यांना समाधान मिळालं नाही.
स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो जघानैकं महेषुणा ।। ७.६५.
त्या राक्षसांना आणि रिकामं झालेलं जंगल पाहून, तो मोठ्या रागाने भरला आणि एकाला मोठ्या बाणाने ठार केलं.
विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामार्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत ।। ७.६५.
सौदास या श्रेष्ठ पुरुषाने त्या राक्षसाला खाली पाडलं आणि मग त्याच्या मनातला ताप व राग नाहीसा झाला. तो शांतपणे त्या मारलेल्या राक्षसाकडे पाहू लागला.
निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः । सन्तापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ।। ७.६५.
आपला सोबती मरून पडलेला पाहून दुसऱ्या राक्षसाने सौदासाकडे पाहिलं आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याला म्हणाला—
यस्मादनपराधं त्वं सहायं मम जघ्निवान् । तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ।। ७.६५.
"तू माझ्या निरपराध सोबत्याला मारलंस, म्हणून आता, दुष्ट माणसा, मीही तुला योग्य तो प्रत्युत्तर देईन."
एवमुक्त्वा तु तद्राक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो ऽभवत् ।। ७.६५.
असं म्हणून तो राक्षस तिथेच अदृश्य झाला. काळाच्या ओघात त्या राजाचं नाव मित्रसह असं पडलं.
राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः । अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत् ।। ७.६५.
राजाने या आश्रमाजवळ मोठा अश्वमेध यज्ञ केला आणि त्या यज्ञाचं संचालन वसिष्ठ ऋषींनी केलं.
तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः । समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत् ।। ७.६५.
तिथे हजारो वर्षे चालणारा भव्य यज्ञ झाला, तो फारच समृद्ध आणि तेजस्वी होता, अगदी देवांच्या यज्ञासारखा.
अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् । वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ।। ७.६५.
यज्ञाच्या शेवटी, जुनं वैर आठवून, वसिष्ठाच्या रूपात एक राक्षस राजाला म्हणाला—
अस्य यज्ञस्य जातो ऽन्तः सामिषं भोजनं मम । दीयतामिह शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ।। ७.६५.
"या यज्ञाच्या शेवटी माझ्यासाठी मांसासहित जेवण तयार आहे; ते लवकर द्या—यात काही विचार करायची गरज नाही."
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा । भक्ष्यसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ।। ७.६५.
ब्राह्मणाच्या रूपात त्या राक्षसाने असं बोलल्यावर, अर्पणाची तयारी जाणणाऱ्या राजाने उत्तर दिलं.
हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ।। ७.६५.
"मांसासहित जेवण अगदी स्वादिष्ट आणि गुरूंना हवं तसं लवकर तयार करा, म्हणजे ते समाधानी होतील."
शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः । स राक्षसः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ।। ७.६५.
राजाच्या आज्ञेवरून स्वयंपाक्याने घाबरलेल्या मनाने तयारी सुरू केली; तेव्हा त्या राक्षसाने स्वयंपाक्याचा वेष घेतला.
स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् । इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ।। ७.६५.
मग त्याने राजासमोर मानवी मांस ठेवून सांगितलं, "हे स्वादिष्ट मांसासहित अर्पणाचं जेवण आणलं आहे."