बलं च सुभृतं वीर हृष्टपुष्टमनुद्धतम् । सम्भाषासम्प्रदानेन रञ्जयस्व नगेत्तम ।। ७.६४.
वीरा, तुझी सेना नीट सांभाळलेली, आनंदी, बळकट आणि नम्र असावी. संवाद आणि भेटवस्तूंनी त्या उत्तम नगरीला आनंद दे.
न ह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः । सुप्रीतो भृत्यवर्गश्च यत्र तिष्ठसि राघव ।। ७.६४.
कारण तिथे ना धन, ना पत्नी, ना नातेवाईक राहतात; जिथे तू राहतोस, राघवा, तिथे केवळ आनंदी सेवकवर्ग असतो.
ततो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम् । एक एव धनुष्पाणिर्गच्छ त्वं मधुनो वनम् ।। ७.६४.
मग आनंदी लोकांनी भरलेली मोठी सेना पुढे पाठवून, तू एकटाच धनुष्य घेऊन मधूच्या वनात जा.
यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम् । लवणस्तु मधोः पुत्रस्तथा गच्छेरशङ्कितम् ।। ७.६४.
जसं तुझ्या युद्धासाठी जाण्याचं कुणालाही कळू नये, तसंच मधूचा मुलगा लवणही संशय न करता जावा.
न तस्य मूत्युरन्यो ऽस्ति कश्चिद्धि पुरुषर्षभ । दर्शनं यो ऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि ।। ७.६४.
त्याचा मृत्यू दुसऱ्या कोणामुळे होणार नाही, हे पुरुषशार्दूल; जो कोणी त्याच्याजवळ जाईल, तो लवणाच्या हातून मारला जाईल.
स हि ग्रीष्मो ऽपयाते तु वर्षारात्र उपागते । हन्यास्त्वं लवणं सौम्य सहि कालो ऽस्य दुर्मतेः ।। ७.६४.
जेव्हा उन्हाळा संपून पावसाळा येईल, तेव्हा, सौम्य, तू लवणाचा वध कर; कारण हा काळ त्या दुष्टाचा नाश करण्यासाठी योग्य आहे.
महर्षींस्तु पुरत्कृत्य प्रयान्तु तव सौनिकाः । यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर्जाह्नवीजलम् ।। ७.६४.
तुझे सैनिक, महर्षींना पुढे ठेवून, उन्हाळ्याच्या अखेरीस जन्हवीचे पाणी ओलांडू शकतील अशा रीतीने जावोत.
तत्र स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः । अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रमः ।। ७.६४.
नदीच्या काठी सर्व सैन्य नीट ठेव, आणि तू, हलक्या पावलांनी, धनुष्य घेऊन पुढे जा.
एवमुक्तस्तु रामेण शत्रुघ्नस्तान्महाबलान् । सेनामुख्यान्समानीय ततो वाक्यमुवाच ह ।। ७.६४.
रामाने असं सांगितल्यावर, शत्रुघ्नाने त्या बलाढ्य सेनापतींना एकत्र बोलावून त्यांना हे शब्द सांगितले.
एते वो गणिता वासा यत्र तत्र निवत्स्यथ । स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्यचित् ।। ७.६४.
ही तुमच्या निवासाची जागा ठरवलेली आहे; जिथे कुठे राहाल, कुणालाही त्रास न देता शांतपणे राहा.
तथा तांस्तु समाज्ञाप्य प्रस्थाप्य च महद्बलम् । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ।। ७.६४.
रामाने सर्वांना योग्य सूचना दिल्या आणि मोठ्या सैन्याला मार्गस्थ केलं. त्यानंतर त्याने कौसल्या, सुमित्रा आणि कैकेयी यांना आदराने नमस्कार केला.
रामं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा ऽभिप्रणम्य च । रामेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।। ७.६४.
शत्रुघ्नाने रामाची प्रदक्षिणा केली आणि डोकं वाकवून नमस्कार केला. रामाच्या परवानगीने, शत्रूंचा नाश करणारा शत्रुघ्न निघाला.
लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । पुरोहितं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् । प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ।। ७.६४.
शत्रुघ्नाने हात जोडून लक्ष्मण, भरत आणि पुरोहित वसिष्ठ यांना नमस्कार केला. त्यानंतर त्यांची प्रदक्षिणा करून, तो बलवान शत्रुघ्न पुढे निघाला.
प्रस्थाप्य सेनामथ सो ऽग्रतस्तदा गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसङ्कुलाम् । उपास मासं तु नरेन्द्रपार्श्वतस्त्वथ प्रयातो रघुवंशवर्धनः ।। ७.६४.
त्याने उत्तम हत्ती आणि घोड्यांनी भरलेली सेना मार्गस्थ केली. मग राजाच्या जवळ एक महिना राहिला आणि नंतर रघुवंश वाढविणारा शत्रुघ्न निघून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुष्षष्टितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकि ऋषींनी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील चवसष्टावा सर्ग संपला.
प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा ।। ७.६५.
संपूर्ण सैन्य पुढे पाठवून, शत्रुघ्नाने रस्त्यात फक्त एक महिना थांबला आणि मग तो एकटाच जलदपणे पुढे निघाला.
द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ।। ७.६५.
राघवांचा आनंद शत्रुघ्न दोन रात्री वाटेत राहिला आणि मग पवित्र व श्रेष्ठ वाल्मीकि ऋषींच्या आश्रमात पोहोचला.
सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.६५.
त्याने महात्मा आणि श्रेष्ठ ऋषी वाल्मीकि यांना आदरपूर्वक नमस्कार केला आणि हात जोडून असे बोलला.
भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः । श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ।। ७.६५.
भगवंत, मी गुरूंच्या कार्यासाठी येथे आलो आहे, म्हणून येथे राहू इच्छितो. उद्या पहाटे मी पश्चिम दिशेला निघून जाईन.
शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ।। ७.६५.
शत्रुघ्नाचे बोल ऐकून, श्रेष्ठ मुनी हसले आणि त्या कीर्तीमानाला म्हणाले, 'तुला स्वागत आहे, महायशस्वी!'
स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य हि । आसनं पाद्यमर्ध्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ।। ७.६५.
हे सौम्य, माझा हा आश्रम राघवांच्या कुळाचा आहे. तू निःसंकोचपणे माझ्याकडून आसन, पाद्य आणि आदर स्वीकार.
प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ।। ७.६५.
त्यावेळी काकुत्स्थाने ती पूजा आणि फळमुळेचं भोजन स्वीकारलं, ते खाल्लं आणि अत्यंत समाधान पावला.
स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह । इयं यज्ञविभूतिस्ते कस्याश्रमसमीपतः ।। ७.६५.
फळमुळे खाऊन झाल्यावर त्याने महर्षींना विचारलं, 'ही तुझ्या यज्ञाची शोभा कोणाच्या आश्रमाजवळ आहे?'
तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ।। ७.६५.
त्याचं बोलणं ऐकून वाल्मीकि म्हणाले, 'शत्रुघ्न, ऐक, हे स्थान पूर्वी कोणाचं होतं.'
युष्माकं पूर्वको राजा सौदासस्तस्य भूपतेः । पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ।। ७.६५.
तुझ्या पूर्वजांपैकी राजा सौदास यांचा वीरसह नावाचा पुत्र होता, जो अत्यंत बलवान आणि धर्मपरायण होता.
स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ।। ७.६५.
सौदास लहान असतानाच शिकारीस गेला आणि त्या धाडसी मुलाने दोन राक्षसांना जंगलात त्रास देताना पाहिलं.
शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः । भक्षमाणावसन्तुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः ।। ७.६५.
ते दोघं भयंकर आणि वाघाच्या रूपात होते. त्यांनी हजारो प्राणी खाल्ले, तरी त्यांना समाधान मिळालं नाही.
स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो जघानैकं महेषुणा ।। ७.६५.
त्या राक्षसांना आणि रिकामं झालेलं जंगल पाहून, तो मोठ्या रागाने भरला आणि एकाला मोठ्या बाणाने ठार केलं.
विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामार्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत ।। ७.६५.
सौदास या श्रेष्ठ पुरुषाने त्या राक्षसाला खाली पाडलं आणि मग त्याच्या मनातला ताप व राग नाहीसा झाला. तो शांतपणे त्या मारलेल्या राक्षसाकडे पाहू लागला.
निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः । सन्तापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ।। ७.६५.
आपला सोबती मरून पडलेला पाहून दुसऱ्या राक्षसाने सौदासाकडे पाहिलं आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याला म्हणाला—