सो ऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामि तवोत्तरम् । मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ।। ७.६३.
म्हणून, काकुत्स्था, मी तुला दुसरं उत्तर देणार नाही; मान राखणाऱ्या राजन, माझ्यावर दुसरी शिक्षा येऊ नये.
कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ । अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ।। ७.६३.
राजा, मी तुझा आहे आणि माझ्या इच्छेने वागतो; काकुत्स्था, रघुकुळातील आनंदा, माझ्यासाठी अधर्माचा नाश कर.
एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना । उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ।। ७.६३.
शूर आणि महान शत्रुघ्नाने असं बोलल्यावर, आनंदित झालेला राम भरत आणि लक्ष्मण यांना म्हणाला.
सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः । अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ।। ७.६३.
राज्याभिषेकासाठी लागणाऱ्या सर्व वस्तू लक्षपूर्वक आणा; आजच मी रघुकुळातील वाघास राज्याभिषेक करणार आहे.
पुरोहितं च काकुत्स्थं नैगमानृत्विजस्तथा । मन्त्रिणश्चैव तान्सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ।। ७.६३.
काकुत्स्था, माझ्या आज्ञेने पुरोहित, नगरातील लोक, यज्ञकर्ते आणि सर्व मंत्री यांना बोलवा.
राज्ञः शासनमाज्ञाय तथा ऽकुर्वन्महारथाः । अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् । प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ।। ७.६३.
राजाची आज्ञा मिळताच, त्या महान रथी वीरांनी तसेच केले. अभिषेकाची तयारी करत, पुरोहितांना पुढे ठेवून, राजे आणि ब्राह्मण राजवाड्यात गेले.
तथो ऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः । सम्प्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ।। ७.६३.
मग महात्मा शत्रुघ्नाचा अभिषेक मोठ्या आनंदात पार पडला, ज्यामुळे राघव आणि संपूर्ण नगरी आनंदित झाली.
अभिषिक्तस्तु शत्रुघ्नो बभौ चादित्यसन्निभः । अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव मरुद्गणैः ।। ७.६३.
शत्रुघ्नाचा अभिषेक झाल्यावर तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता, जणू स्कंदाचा इंद्र आणि मरुतांसह अभिषेक झाला तसा.
अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा । पौराः प्रमुदिताश्चासन्ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।। ७.६३.
रामाने, ज्याची कर्मे निष्कलंक आहेत, शत्रुघ्नाचा अभिषेक केला तेव्हा नगरातील लोक आणि विद्वान ब्राह्मण अत्यंत आनंदित झाले.
कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा । चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ।। ७.६३.
कौसल्या, सुमित्रा आणि केकयी यांनी राजवाड्यात मंगलकार्ये केली, तसेच इतर राजघराण्यातील स्त्रियांनीही.
ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः । हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात् ।। ७.६३.
यमुनेच्या काठी राहणारे महात्मा ऋषी शत्रुघ्नाच्या अभिषेकामुळे आणि लवणाच्या वधामुळे अत्यंत आनंदित झाले.
ततो ऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः । उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ।। ७.६३.
मग राघवाने शत्रुघ्नाचा अभिषेक करून त्याला मांडीवर घेतले आणि गोड शब्द बोलून त्याला उत्साही केले.
अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरञ्जयः । अनेन लवणं सौम्य हन्ता ऽसि रघुनन्दन ।। ७.६३.
रघुनंदना, हा तुझा बाण अमोघ, दिव्य आणि शत्रूंच्या नगरांचा विजेता आहे. या बाणाने, सौम्य शत्रुघ्ना, तू लवणाचा वध करशील.
सृष्टः शरो ऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ।। ७.६३.
काकुत्स्था, हा बाण तेव्हा निर्माण झाला, जेव्हा तो महा-सागरात विश्रांती घेत होता.
स्वयम्भूरजितो देवो यन्नापश्यन्सुरासुराः । अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं तु शरोत्तमः ।। ७.६३.
स्वयंभू, ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला, ज्याला देव किंवा दैत्य कुणीही पाहू शकले नाही, सर्व प्राण्यांना अदृश्य असलेल्या त्या देवतेने हा श्रेष्ठ बाण तयार केला.
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः । मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः । स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ।। ७.६३.
वीरा, जेव्हा मधु आणि कैटभ हे तिळगां विश्वाच्या निर्मितीत अडथळा आणत होते, तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या त्या देवतेने त्यांच्या विनाशासाठी हा बाण निर्माण केला आणि युद्धात त्यांचा वध केला.
तौ हत्वा जनभोगार्थं कैटभं तु मधुं तथा । अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ।। ७.६३.
त्याने या श्रेष्ठ बाणाने मधु आणि कैटभाचा वध करून लोकांच्या सुखासाठी जगांची निर्मिती केली.
नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना । मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ।। ७.६३.
शत्रुघ्ना, मी हा बाण पूर्वी रावणाचा वध करण्यासाठी सोडला नाही, कारण त्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये मोठी भीती निर्माण झाली असती.
यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना । दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ।। ७.६३.
त्र्यंबक या महात्म्याने शत्रूंच्या विनाशासाठी दिलेले ते महान शूल, हेच मधुचे सर्वोच्च अस्त्र आहे.
स तं निक्षिप्य भवने पूज्यमान पुनः पुनः । दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम् ।। ७.६३.
तो ते अस्त्र आपल्या निवासस्थानी ठेवून पुन्हा पुन्हा पूजिला जातो आणि सर्व दिशांना जाऊन उत्तम आहार प्राप्त करतो.
यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् । तदा शूलं गहीत्वा तं भस्म रक्षः करोति हि ।। ७.६३.
पण जेव्हा कोणी युद्धाची इच्छा ठेवून त्याला आव्हान देतो, तेव्हा तो ते शूल घेऊन त्या राक्षसाचा भस्म करतो.
स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम् । अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ।। ७.६३.
म्हणून, पुरुषसिंहा, शत्रूचे अस्त्र उचलले गेले नाही तोपर्यंत, तू शस्त्र घेऊन नगराच्या प्रवेशद्वारी उभा राहा.
अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ । आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ।। ७.६३.
हे पुरुषशार्दूल, घरात शिरण्यापूर्वी त्याला युद्धासाठी बोलाव, मग, महाबाहु, तू त्या राक्षसाचा नाश करशील.
अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति । यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ।। ७.६३.
जर वेगळ्या प्रकारे केलंस तर तो मारता येणार नाही, पण हेच केलंस तर, वीर, त्याचा विनाश होईल.
एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः । श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ।। ७.६३.
हे सर्व तुला सांगितलं, आणि शूलाचा उलट परिणामही. कारण श्रीमंत शितिकंठाचं वचन मोडता येत नाही.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या श्रीमद्रामायण या आदिकाव्यात, श्रीमदुत्तरकांडातील त्रिसष्टावा सर्ग संपला.
एवमुक्त्वा च काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः । पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ।। ७.६४.
असं म्हणून आणि काकुत्स्थाचं पुन्हा पुन्हा कौतुक करून, रघुनंदनाने आणखी एक वचन सांगितलं.
इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ । रथानां द्वे सहस्रे च गजानां शतमुत्तमम् ।। ७.६४.
हे पुरुषशार्दूल, ही चार हजार घोड्यांची, दोन हजार रथांची आणि शंभर उत्तम हत्तींची सेना तुझ्यासाठी आहे.
अन्तरा पणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः । अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं तथैव नटनर्तकाः ।। ७.६४.
मध्यभागी असलेल्या बाजारपेठा, विविध वस्तूंनी सजलेल्या, आणि नट-नर्तकांचे ताफे, हे सर्व काकुत्स्थाच्या मागे जावोत.
हिरण्यस्य सुवर्णस्य नियुतं पुरुषर्षभ । आदाय गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः ।। ७.६४.
हे पुरुषशार्दूल, शत्रुघ्ना, एक लक्ष सुवर्ण घे आणि भरपूर धनदौलतीसह निघून जा.