राघवेणैवमुक्तस्तु भरतो वाक्यमब्रवीत् । अहमेनं वधिष्यामि ममांशः स विधीयताम् ।। ७.६२.
राघवाने असे विचारल्यावर भरत म्हणाला—मी त्याचा वध करीन; हे काम मला सोपवा.
भरतस्य वचः श्रुत्वा धैर्यशौर्यसमन्वितम् । लक्ष्मणावरजस्तस्थौ हित्वा सौवर्णमासनम् ।। ७.६२.
भरताची धैर्य आणि शौर्याने भरलेली वचने ऐकून लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न सोन्याच्या आसनावरून उठला.
शत्रुघ्नस्त्वब्रवीद्वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम् । कृतकर्मा महाबाहुर्मध्यमो रघुनन्दनः ।। ७.६२.
शत्रुघ्नाने आपली कर्तव्ये पूर्ण करून, बलाढ्य मध्यस्थ पुत्र म्हणून, राजाला वंदन करून असे बोलले.
आर्येण हि पुरा शून्या त्वयोध्या परिपालिता । सन्तापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति ।। ७.६२.
पूर्वी, आर्याने, अयोध्या रिकामी असतानाही तू तिला रक्षण केलेस आणि मोठ्या भावाच्या परत येण्याची वाट पाहत मनात दु:ख ठेवलेस.
दुःखानि च बहूनीह ह्यनुभूतानि पार्थिव । शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे ऽवसत्पुरा ।। ७.६२.
राजा, त्या काळात नंदिग्राममध्ये राहून, दु:खाच्या शय्येवर झोपून, येथे अनेक कष्ट भोगले गेले.
फलमूलाशनो भूत्वा जटी चीरधरस्तथा । अनुभूयेदृशं दुःखमेष राघवनन्दनः । प्रेष्ये मयि स्थिते राजन्न भूयः क्लेशमाप्नुयात् ।। ७.६२.
फळमुळे खाऊन, जटा आणि झाडाच्या साली घालून, या रघुनंदनाने असे अनेक दु:ख भोगले. मी तुझ्या सेवेत राहिलो तर, राजा, त्याला पुन्हा कधीही अशा यातना भोगाव्या लागू नयेत.
तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनरब्रवीत् । एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ।। ७.६२.
शत्रुघ्न असं बोलल्यावर, राम पुन्हा म्हणाले, "ठीक आहे काकुत्स्था, माझं सांगणं ताबडतोब पाळा."
राज्ये त्वामभिषेक्ष्यामि मधोस्तु नगरे शुभे । निवेशय महाबाहो भरतं यद्यवेक्षसे ।। ७.६२.
मी तुला मधुरानगरीच्या गादीवर बसवीन; बलवान शत्रुघ्ना, तुला हवं असेल तर भरताला तिथेच ठेव.
शूरस्त्वं कृतविद्यश्च समर्थश्च निवेशने ।। ७.६२.
तू धाडसी आहेस, विद्वान आहेस आणि नवीन वसाहत उभारायला समर्थ आहेस.
यो हि शत्रुं समुत्पाट्य पार्थिवस्य पुनः क्षये । न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स हि गच्छति ।। ७.६२.
जो राजा असताना शत्रूचा नाश करतो आणि पुन्हा राज्य मिळवतो, पण तिथे नवा राजा बसवत नाही, तो नरकात जातो.
स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम् । राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्यवेक्षसे ।। ७.६२.
म्हणून, मधुचा दुष्टपणाचा निर्धार असलेला मुलगा लवणाचा वध करून, माझ्या सांगण्याप्रमाणे धर्माने राज्य कर.
उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम । बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः ।। ७.६२.
माझ्या आज्ञेला उत्तर म्हणून, शूरवीरा, अजून काहीही बोलू नकोस; लहान भावाने मोठ्याची आज्ञा पाळायलाच हवी, यात शंका नाही.
अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् । वसिष्ठप्रमुखैर्विप्रैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ।। ७.६२.
काकुत्स्था, वसिष्ठ आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी विधिपूर्वक मंत्रांनी केलेला अभिषेक मी तुझ्यासाठी तयार केला आहे, तो स्वीकार.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील बासष्टावा सर्ग संपला.
एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् । शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ।। ७.६३.
रामाने असं सांगितल्यावर, पराक्रमी शत्रुघ्नाला फार संकोच वाटला आणि तो हळूहळू, शांतपणे बोलू लागला.
अधर्मं विद्म काकुत्स्थ ह्यस्मिन्नर्थे नरेश्वर । कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते ।। ७.६३.
काकुत्स्था, राजन, हे योग्य नाही हे आम्हाला माहीत आहे; मोठे भाऊ असताना लहान भावाला राज्याभिषेक कसा करता येईल?
अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ । तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ।। ७.६३.
तरीसुद्धा, तुझी आज्ञा पाळायलाच हवी, श्रेष्ठ पुरुषा; कारण तुझं सांगणं, महाभागा, मोडता येत नाही.
त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम् । नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति ।। ७.६३.
वीरा, मी तुझ्याकडून आणि वेदशास्त्रांतून हे ऐकलं आहे; आता मी काहीच बोलणार नाही, कारण मधल्या भावाने वचन दिलं आहे.
व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे । तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ ।। ७.६३.
मी कठोर आणि भयंकर शब्द बोललो—लवणाचा युद्धात वध करीन; अशा कठोर बोलण्यामुळे, श्रेष्ठ पुरुषा, मला वाईट फळ मिळेल.
उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः । अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम् ।। ७.६३.
मोठ्या भावाने सांगितल्यावर पुन्हा उत्तर देऊ नये; असं केल्याने अधर्म होतो आणि पुढच्या जन्मात काहीच मिळत नाही.
सो ऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामि तवोत्तरम् । मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ।। ७.६३.
म्हणून, काकुत्स्था, मी तुला दुसरं उत्तर देणार नाही; मान राखणाऱ्या राजन, माझ्यावर दुसरी शिक्षा येऊ नये.
कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ । अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ।। ७.६३.
राजा, मी तुझा आहे आणि माझ्या इच्छेने वागतो; काकुत्स्था, रघुकुळातील आनंदा, माझ्यासाठी अधर्माचा नाश कर.
एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना । उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ।। ७.६३.
शूर आणि महान शत्रुघ्नाने असं बोलल्यावर, आनंदित झालेला राम भरत आणि लक्ष्मण यांना म्हणाला.
सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः । अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ।। ७.६३.
राज्याभिषेकासाठी लागणाऱ्या सर्व वस्तू लक्षपूर्वक आणा; आजच मी रघुकुळातील वाघास राज्याभिषेक करणार आहे.
पुरोहितं च काकुत्स्थं नैगमानृत्विजस्तथा । मन्त्रिणश्चैव तान्सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ।। ७.६३.
काकुत्स्था, माझ्या आज्ञेने पुरोहित, नगरातील लोक, यज्ञकर्ते आणि सर्व मंत्री यांना बोलवा.
राज्ञः शासनमाज्ञाय तथा ऽकुर्वन्महारथाः । अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् । प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ।। ७.६३.
राजाची आज्ञा मिळताच, त्या महान रथी वीरांनी तसेच केले. अभिषेकाची तयारी करत, पुरोहितांना पुढे ठेवून, राजे आणि ब्राह्मण राजवाड्यात गेले.
तथो ऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः । सम्प्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ।। ७.६३.
मग महात्मा शत्रुघ्नाचा अभिषेक मोठ्या आनंदात पार पडला, ज्यामुळे राघव आणि संपूर्ण नगरी आनंदित झाली.
अभिषिक्तस्तु शत्रुघ्नो बभौ चादित्यसन्निभः । अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव मरुद्गणैः ।। ७.६३.
शत्रुघ्नाचा अभिषेक झाल्यावर तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता, जणू स्कंदाचा इंद्र आणि मरुतांसह अभिषेक झाला तसा.
अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा । पौराः प्रमुदिताश्चासन्ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।। ७.६३.
रामाने, ज्याची कर्मे निष्कलंक आहेत, शत्रुघ्नाचा अभिषेक केला तेव्हा नगरातील लोक आणि विद्वान ब्राह्मण अत्यंत आनंदित झाले.
कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा । चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ।। ७.६३.
कौसल्या, सुमित्रा आणि केकयी यांनी राजवाड्यात मंगलकार्ये केली, तसेच इतर राजघराण्यातील स्त्रियांनीही.