एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः । पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ।। ७.५८.
असे म्हणून, भृगुने आपल्या मुलीला धीर दिला आणि मोठ्या कीर्तीने पुन्हा आपल्या घरी परत गेला.
स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् । पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ।। ७.५८.
त्याने आपल्या तेजस्वी कन्या देवयानीला धीर दिला, नहुषपुत्राला शाप दिला आणि सूर्यासारख्या तेजाने पुन्हा निघून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टपञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग समाप्त झाला.
श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः । जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत् ।। ७.५९.
उशनाचा राग ऐकून, नहुषपुत्राला फार दु:ख झाले; मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासलेला तो यदुला म्हणाला—
यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् । जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः ।। ७.५९.
यदु, तू धर्म जाणणारा आहेस; माझ्यासाठी हे मोठे वृद्धत्व स्वीकार, म्हणजे मी सुख उपभोगू शकेन, हे कीर्तीमान पुत्रा.
न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ । अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम् ।। ७.५९.
माझ्या मनातील इच्छा अजून पूर्ण झालेल्या नाहीत, राजसिंहा; मी सर्व सुख उपभोगल्यावर मगच हे वृद्धत्व स्वीकारीन.
यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् । पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम् ।। ७.५९.
यदुने हे ऐकून त्या राजसिंहाला उत्तर दिले— 'तुझा लाडका पुत्र पुरूच हे वृद्धत्व स्वीकारो.'
बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव । प्रतिगृह्णातु वै राजन् क सहाश्नाति भोजनम् ।। ७.५९.
राजा, मला सर्व कामांतून आणि जवळच्या नात्यांतून दूर केले आहेस; मग माझ्याकडून कोण जेवण घेईल, आणि कोण माझ्यासोबत खाईल?
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् । इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। ७.५९.
हे ऐकून, राजाने पुरूला सांगितले— 'माझ्यासाठी हे वृद्धत्व तू स्वीकार, हे महाबाहू.'
नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः ।। ७.५९.
नहुषाने असे म्हटल्यावर, पुरूने हात जोडून उत्तर दिले— 'मी धन्य आहे, तुझे उपकार माझ्यावर आहेत, आणि मी तुझ्या आज्ञेत आहे.'
पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा । प्रहर्षमतुलं लेभे जरां सङ्क्रामयच्च ताम् ।। ७.५९.
पुरूचे बोल ऐकून, नहुष अत्यंत आनंदित झाला आणि त्याने ते वृद्धत्व पुरूकडे दिले.
ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः । बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम् ।। ७.५९.
मग त्या राजाने पुन्हा तारुण्य मिळवून, हजारो यज्ञ केले आणि हजारो वर्षे पृथ्वीचे राज्य केले.
अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत् । आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे ।। ७.५९.
खूप काळानंतर, राजाने पुरूला सांगितले— 'माझ्या पुत्रा, आता ते वृद्धत्व परत आण आणि माझ्याकडे सुपूर्द कर.'
न्यासभूता मया पुत्र त्वयि सङ्क्रामिता जरा । तस्मात्प्रतिग्रहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः ।। ७.५९.
माझ्या मुला, हे वृद्धत्व मी तुझ्याकडे ठेवले होते; आता मी ते परत घेईन, तू काहीच चिंता करू नकोस.
प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात् । त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम् ।। ७.५९.
महाबाहू, तू माझं सांगणं मान्य केलंस, यामुळे मी फार आनंदी आहे. आता मी प्रेमाने तुला माणसांचा राजा म्हणून अभिषेक करीन.
एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः । देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५९.
असं म्हणून नहुषाचा पुत्र ययाति आपल्या पुत्राला, म्हणजे पुरुला, बोलला आणि मग देवयानीच्या पुत्रावर रागाने बोलू लागला.
राक्षसस्त्वं मया जातः पुत्ररूपो दुरासदः । प्रतिहंसि ममाज्ञां यत् प्रजार्थे विफलो भव ।। ७.५९.
तू जरी माझा मुलगा म्हणून जन्माला आलास, तरी खरेतर एक भयंकर राक्षसच आहेस. लोकांच्या भल्यासाठी माझ्या आज्ञेला विरोध केलास, म्हणून आता तुझ्या कडून काहीही फळ मिळणार नाही.
पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे । राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान् ।। ७.५९.
तू मला, म्हणजे वडील आणि गुरु मानल्या जाणाऱ्या माणसाला, अवहेलना केलीस, म्हणून तुझ्या कडून भयंकर राक्षस आणि यातुधान जन्माला येतील.
न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः । वंशो ऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति ।। ७.५९.
पण सोमवंशात, तुझ्या वाईट वागण्याला जागा राहणार नाही. तुझ्या वंशातले लोकही तुझ्यासारखेच वाईट आणि अनुशासनहीन होतील.
तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम् । अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह ।। ७.५९.
असं म्हणून राजर्षी ययातिने पुरूचं, जो राज्य वाढवणारा होता, अभिषेक करून सन्मान केला आणि मग तो आश्रमात गेला.
ततः कालेन महता दिष्टान्तमुपजग्मिवान् । त्रिदिवं सङ्गतो राजा ययातिर्नहुषात्मजः ।। ७.५९.
नंतर खूप काळ गेल्यावर, नहुषाचा पुत्र राजा ययाति आपला ठरलेला अंत गाठून स्वर्गात गेला.
पूरुश्चकार तद्राज्यं धर्मेण महता वृतः । प्रतिष्ठाने पुरवरे काशिराज्ये महायशाः ।। ७.५९.
पुरूने मोठ्या धर्माने आणि कीर्तीने काशीच्या प्रदेशात, प्रतिष्ठान नगरीत, ते राज्य चालवलं.
यदुस्तु जनयामास यातुधानान्सहस्रशः । पुरे क्रौञ्चवने दुर्गे राजवंशबहिष्कृतः ।। ७.५९.
पण यदुने, जेव्हा तो राजवंशातून बाहेर टाकला गेला, तेव्हा त्याने हजारो यातुधानांना नगरात, क्रौंचवनात आणि किल्ल्यात जन्म दिला.
एष तूशनसा मुक्तः शापोत्सर्गो ययातिना । धारितः क्षत्रधर्मेण यन्निमिश्च न चक्षमे ।। ७.५९.
ययातिने उशना यांचा शाप सोडवला आणि त्याने क्षत्रिय धर्म पाळला, जो निमीला सहन झाला नाही.
एतत्ते सर्वमाख्यातं दर्शनं सर्वकारिणाम् । अनुवर्तामहे सौम्य दोषो न स्याद्यथा नृगे ।। ७.५९.
हे सर्व मी तुला सांगितलं — सर्व कर्मांचं दर्शन. सौम्य, आपण असं वागूया की, नृगासारखी चूक आपल्याकडून होऊ नये.
इति कथयति रामे चन्द्रतुल्यानने च प्रविरलतरतारं व्योम जज्ञे तदानीम् । अरुणकिरणरक्ता दिग्बभौ चैव पूर्वा कुसुमरसविमुक्तं वस्त्रमाकुण्ठितेव ।। ७.५९.
राम बोलत असताना आणि चंद्रासारख्या चेहऱ्याची ती ऐकत असताना, त्या वेळी आकाशात तारे विरळ झाले आणि पूर्व दिशा अरुणाच्या किरणांनी लाल झाली, जणू फुलांच्या रसाने मोकळं झालेलं वस्त्र ताणून ठेवले आहे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरेकांडातील एकसष्टाव्या सर्गाचा समाप्ती झाली.
तयोः संवदतोरेवं रामलक्ष्मणयोस्तदा । वासन्तिकी निशा प्राप्ता न शीता न च घर्मदा ।। ७.६०.
राम आणि लक्ष्मण यांचं असं बोलणं चालू असताना, वसंत ऋतूची रात्र आली — ती ना थंडीची होती, ना उष्णतेची.
ततः प्रभाते विमले कृतपौर्वाह्णिकक्रियः । अभिचक्राम काकुत्स्थो दर्शनं पौरकार्यवित् ।। ७.६०.
मग सकाळी, आकाश स्वच्छ असताना, काकुत्स्थाने आपले सकाळचे विधी करून नगरवासीयांच्या कामासाठी निघाला.
ततः सुमन्त्रस्त्वागम्य राघवं वाक्यमब्रवीत् । एते प्रतिहता राजन्द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः ।। ७.६०.
त्या वेळी सुमंत्र रामाजवळ आला आणि म्हणाला, 'राजा, काही तपस्वी दरवाज्यावर थांबले आहेत, त्यांना आत येण्यास विलंब झाला आहे.'