यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि । क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः ।। ७.५८.
किंवा, जर तुला हे सहन करता येत असेल तर मला परवानगी दे; तू क्षमा कर, पण मी क्षमा करणार नाही—मी नक्कीच प्राण सोडीन.
पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ।। ७.५८.
आपल्या पुत्राने अत्यंत दुःखाने आणि रडत केलेले बोल ऐकून, देवयानी रागाने भरली आणि तिने आपल्या वडिलांना आठवले.
इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा । आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा ।। ७.५८.
आपल्या मुलीच्या संकेताचा अर्थ ओळखून, भृगु वंशीय त्वरित त्या ठिकाणी आला जिथे देवयानी होती.
दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् । पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ।। ७.५८.
तिला नैसर्गिक स्थितीत नसलेली, आनंदहीन आणि शुद्धी हरपलेली पाहून, वडिलांनी तिला विचारले, 'हे काय घडले?'
पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५८.
तेजस्वी भृगु वारंवार विचारत असताना, रागाने भरलेल्या देवयानीने आपल्या वडिलांना उत्तर दिले.
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम । भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ।। ७.५८.
मुनीश्रेष्ठा, मी अग्नी, तीक्ष्ण विष किंवा पाणी पिऊन प्राण देईन; पण जगू शकत नाही.
न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् । वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ।। ७.५८.
तू मला दु:खी आणि उपेक्षित असतानाही तिरस्कार करत नाहीस; पण एखाद्या झाडाचा अपमान केला, तर झाडावर जगणाऱ्यांचे जीवन संपते, हे ब्राह्मण.
अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव । मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते ।। ७.५८.
राजर्षीने मला तुच्छ लेखून, अपमान करून, माझी किंमतच केली नाही, हे भृगुवंशीय.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः । व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ।। ७.५८.
तिचे हे बोल ऐकून, भृगुने संतापाने भरून, नहुषाच्या पुत्राला बोलायला सुरुवात केली.
यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् । जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ।। ७.५८.
नहुषपुत्रा, वाईट मनाच्या माणसा, तू माझा तिरस्कार केलास म्हणून, तुला फार मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासले जाईल आणि तुझे शरीर अशक्त होईल.
एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः । पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ।। ७.५८.
असे म्हणून, भृगुने आपल्या मुलीला धीर दिला आणि मोठ्या कीर्तीने पुन्हा आपल्या घरी परत गेला.
स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् । पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ।। ७.५८.
त्याने आपल्या तेजस्वी कन्या देवयानीला धीर दिला, नहुषपुत्राला शाप दिला आणि सूर्यासारख्या तेजाने पुन्हा निघून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टपञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग समाप्त झाला.
श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः । जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत् ।। ७.५९.
उशनाचा राग ऐकून, नहुषपुत्राला फार दु:ख झाले; मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासलेला तो यदुला म्हणाला—
यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् । जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः ।। ७.५९.
यदु, तू धर्म जाणणारा आहेस; माझ्यासाठी हे मोठे वृद्धत्व स्वीकार, म्हणजे मी सुख उपभोगू शकेन, हे कीर्तीमान पुत्रा.
न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ । अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम् ।। ७.५९.
माझ्या मनातील इच्छा अजून पूर्ण झालेल्या नाहीत, राजसिंहा; मी सर्व सुख उपभोगल्यावर मगच हे वृद्धत्व स्वीकारीन.
यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् । पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम् ।। ७.५९.
यदुने हे ऐकून त्या राजसिंहाला उत्तर दिले— 'तुझा लाडका पुत्र पुरूच हे वृद्धत्व स्वीकारो.'
बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव । प्रतिगृह्णातु वै राजन् क सहाश्नाति भोजनम् ।। ७.५९.
राजा, मला सर्व कामांतून आणि जवळच्या नात्यांतून दूर केले आहेस; मग माझ्याकडून कोण जेवण घेईल, आणि कोण माझ्यासोबत खाईल?
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् । इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। ७.५९.
हे ऐकून, राजाने पुरूला सांगितले— 'माझ्यासाठी हे वृद्धत्व तू स्वीकार, हे महाबाहू.'
नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः ।। ७.५९.
नहुषाने असे म्हटल्यावर, पुरूने हात जोडून उत्तर दिले— 'मी धन्य आहे, तुझे उपकार माझ्यावर आहेत, आणि मी तुझ्या आज्ञेत आहे.'
पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा । प्रहर्षमतुलं लेभे जरां सङ्क्रामयच्च ताम् ।। ७.५९.
पुरूचे बोल ऐकून, नहुष अत्यंत आनंदित झाला आणि त्याने ते वृद्धत्व पुरूकडे दिले.
ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः । बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम् ।। ७.५९.
मग त्या राजाने पुन्हा तारुण्य मिळवून, हजारो यज्ञ केले आणि हजारो वर्षे पृथ्वीचे राज्य केले.
अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत् । आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे ।। ७.५९.
खूप काळानंतर, राजाने पुरूला सांगितले— 'माझ्या पुत्रा, आता ते वृद्धत्व परत आण आणि माझ्याकडे सुपूर्द कर.'
न्यासभूता मया पुत्र त्वयि सङ्क्रामिता जरा । तस्मात्प्रतिग्रहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः ।। ७.५९.
माझ्या मुला, हे वृद्धत्व मी तुझ्याकडे ठेवले होते; आता मी ते परत घेईन, तू काहीच चिंता करू नकोस.
प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात् । त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम् ।। ७.५९.
महाबाहू, तू माझं सांगणं मान्य केलंस, यामुळे मी फार आनंदी आहे. आता मी प्रेमाने तुला माणसांचा राजा म्हणून अभिषेक करीन.
एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः । देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५९.
असं म्हणून नहुषाचा पुत्र ययाति आपल्या पुत्राला, म्हणजे पुरुला, बोलला आणि मग देवयानीच्या पुत्रावर रागाने बोलू लागला.
राक्षसस्त्वं मया जातः पुत्ररूपो दुरासदः । प्रतिहंसि ममाज्ञां यत् प्रजार्थे विफलो भव ।। ७.५९.
तू जरी माझा मुलगा म्हणून जन्माला आलास, तरी खरेतर एक भयंकर राक्षसच आहेस. लोकांच्या भल्यासाठी माझ्या आज्ञेला विरोध केलास, म्हणून आता तुझ्या कडून काहीही फळ मिळणार नाही.
पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे । राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान् ।। ७.५९.
तू मला, म्हणजे वडील आणि गुरु मानल्या जाणाऱ्या माणसाला, अवहेलना केलीस, म्हणून तुझ्या कडून भयंकर राक्षस आणि यातुधान जन्माला येतील.
न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः । वंशो ऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति ।। ७.५९.
पण सोमवंशात, तुझ्या वाईट वागण्याला जागा राहणार नाही. तुझ्या वंशातले लोकही तुझ्यासारखेच वाईट आणि अनुशासनहीन होतील.
तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम् । अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह ।। ७.५९.
असं म्हणून राजर्षी ययातिने पुरूचं, जो राज्य वाढवणारा होता, अभिषेक करून सन्मान केला आणि मग तो आश्रमात गेला.