एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। ७.५८.
त्याने असे सांगितल्यावर, तो तेजस्वी आणि श्रेष्ठ क्षत्रिय लक्ष्मणाशी बोलला, जो सर्व शास्त्रात निपुण होता.
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् । न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ।। ७.५८.
सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाने आपल्या तेजस्वी भावाला म्हटले, 'वीरा, सर्व पुरुषांमध्ये सर्वत्र संयम दिसून येत नाही.'
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना । सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ।। ७.५८.
सौमित्रा, ययातिने आपल्या सद्गुणाच्या आधाराने असह्य रागावर विजय मिळवला; हे लक्षपूर्वक समजून घे.
नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः । तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। ७.५८.
नहुषाचा पुत्र, पौऱव वंश वाढवणारा राजा ययाति, हे सौम्य, त्याच्या दोन पत्नी होत्या, ज्या पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय होत्या.
एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता । शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ।। ७.५८.
त्यातील एक, नहुष या राजर्षीने सन्मानित केलेली, वृषपर्वा या दैत्याची कन्या शarmiष्ठा होती.
अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ । न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ।। ७.५८.
दुसरी पत्नी उशनसाची होती, हे पुरुषश्रेष्ठ; पण ती राजाला प्रिय नव्हती—ती म्हणजे सुंदर बांध्याची देवयानी.
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ । शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ।। ७.५८.
त्या दोघींना दोन सुंदर आणि स्थिरचित्त पुत्र झाले; शarmiष्ठेने पूरूला, तर देवयानीने यदुला जन्म दिला.
पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च । ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ।। ७.५८.
पूरू हा राजाला गुणांनी आणि त्याच्या आईच्या वर्तनामुळे प्रिय होता; त्यामुळे दुःखाने व्याकुळ झालेल्या यदुने आपल्या आईला असे सांगितले.
भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः । सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ।। ७.५८.
तू भृगु वंशात जन्मलेली, देवस्वरूप आणि निष्कलंक कर्म असणाऱ्या; तरीही तू मनातील दुःख आणि सहन न होणारा अपमान सहन करतेस.
आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् । राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ।। ७.५८.
हे देवी, आपण दोघांनी मिळून अग्नीत प्रवेश करू या; आणि राजा दैत्यकन्येसोबत अनेक रात्र आनंदात घालवो.
यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि । क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः ।। ७.५८.
किंवा, जर तुला हे सहन करता येत असेल तर मला परवानगी दे; तू क्षमा कर, पण मी क्षमा करणार नाही—मी नक्कीच प्राण सोडीन.
पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ।। ७.५८.
आपल्या पुत्राने अत्यंत दुःखाने आणि रडत केलेले बोल ऐकून, देवयानी रागाने भरली आणि तिने आपल्या वडिलांना आठवले.
इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा । आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा ।। ७.५८.
आपल्या मुलीच्या संकेताचा अर्थ ओळखून, भृगु वंशीय त्वरित त्या ठिकाणी आला जिथे देवयानी होती.
दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् । पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ।। ७.५८.
तिला नैसर्गिक स्थितीत नसलेली, आनंदहीन आणि शुद्धी हरपलेली पाहून, वडिलांनी तिला विचारले, 'हे काय घडले?'
पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५८.
तेजस्वी भृगु वारंवार विचारत असताना, रागाने भरलेल्या देवयानीने आपल्या वडिलांना उत्तर दिले.
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम । भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ।। ७.५८.
मुनीश्रेष्ठा, मी अग्नी, तीक्ष्ण विष किंवा पाणी पिऊन प्राण देईन; पण जगू शकत नाही.
न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् । वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ।। ७.५८.
तू मला दु:खी आणि उपेक्षित असतानाही तिरस्कार करत नाहीस; पण एखाद्या झाडाचा अपमान केला, तर झाडावर जगणाऱ्यांचे जीवन संपते, हे ब्राह्मण.
अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव । मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते ।। ७.५८.
राजर्षीने मला तुच्छ लेखून, अपमान करून, माझी किंमतच केली नाही, हे भृगुवंशीय.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः । व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ।। ७.५८.
तिचे हे बोल ऐकून, भृगुने संतापाने भरून, नहुषाच्या पुत्राला बोलायला सुरुवात केली.
यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् । जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ।। ७.५८.
नहुषपुत्रा, वाईट मनाच्या माणसा, तू माझा तिरस्कार केलास म्हणून, तुला फार मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासले जाईल आणि तुझे शरीर अशक्त होईल.
एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः । पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ।। ७.५८.
असे म्हणून, भृगुने आपल्या मुलीला धीर दिला आणि मोठ्या कीर्तीने पुन्हा आपल्या घरी परत गेला.
स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् । पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ।। ७.५८.
त्याने आपल्या तेजस्वी कन्या देवयानीला धीर दिला, नहुषपुत्राला शाप दिला आणि सूर्यासारख्या तेजाने पुन्हा निघून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टपञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग समाप्त झाला.
श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः । जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत् ।। ७.५९.
उशनाचा राग ऐकून, नहुषपुत्राला फार दु:ख झाले; मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासलेला तो यदुला म्हणाला—
यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् । जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः ।। ७.५९.
यदु, तू धर्म जाणणारा आहेस; माझ्यासाठी हे मोठे वृद्धत्व स्वीकार, म्हणजे मी सुख उपभोगू शकेन, हे कीर्तीमान पुत्रा.
न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ । अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम् ।। ७.५९.
माझ्या मनातील इच्छा अजून पूर्ण झालेल्या नाहीत, राजसिंहा; मी सर्व सुख उपभोगल्यावर मगच हे वृद्धत्व स्वीकारीन.
यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् । पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम् ।। ७.५९.
यदुने हे ऐकून त्या राजसिंहाला उत्तर दिले— 'तुझा लाडका पुत्र पुरूच हे वृद्धत्व स्वीकारो.'
बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव । प्रतिगृह्णातु वै राजन् क सहाश्नाति भोजनम् ।। ७.५९.
राजा, मला सर्व कामांतून आणि जवळच्या नात्यांतून दूर केले आहेस; मग माझ्याकडून कोण जेवण घेईल, आणि कोण माझ्यासोबत खाईल?
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् । इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। ७.५९.
हे ऐकून, राजाने पुरूला सांगितले— 'माझ्यासाठी हे वृद्धत्व तू स्वीकार, हे महाबाहू.'
नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः ।। ७.५९.
नहुषाने असे म्हटल्यावर, पुरूने हात जोडून उत्तर दिले— 'मी धन्य आहे, तुझे उपकार माझ्यावर आहेत, आणि मी तुझ्या आज्ञेत आहे.'