बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदा ऽब्रुवन् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि ।। ७.५७.
'तसं होवो,' असं देवांनी निमीला सांगितलं; 'तू सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांत वाऱ्यासारखा संचार करशील.'
त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते । वायुभूतेन चरता विश्रमार्थं मुहुर्मुहुः ।। ७.५७.
राजन, तुझ्यासाठी डोळे वारंवार मिटतील, कारण वाऱ्यासारखा तू विश्रांतीसाठी तिथे संचार करशील.
एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम् । ऋषयो ऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन् ।। ७.५७.
असं सांगून सर्व देव जसे आले तसे परत गेले; आणि महात्मा ऋषींनी निमीचा देह एकत्र केला.
अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा ।। ७.५७.
तिथे अरणी ठेवून, त्यांनी जोराने मंथन केलं; मंत्र आणि होम करून, त्या महात्म्यांनी निमीसाठी पुत्रप्राप्तीसाठी हे केलं.
अरण्यां मथ्यामानायां प्रादुर्भूतो महातपाः । मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनको ऽभवत् । यस्माद्विदेहात्सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः ।। ७.५७.
अरणी मंथन करताना, महातपस्वी प्रकट झाला; मंथनामुळे त्याला मिथिला असं नाव पडलं, आणि जन्मामुळे जनक झाला; विदेहापासून जन्मल्यामुळे त्याला वैदेह असंही म्हणतात.
एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वको ऽभवत् । मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलो ऽभवत् ।। ७.५७.
अशा प्रकारे जनक हा विदेह राजांचा पूर्वज झाला; आणि महातेजस्वी मिथिला यामुळे मैथिल वंश निर्माण झाला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः
या प्रकारे वाळ्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील सत्तावन्नावा सर्ग संपला.
एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा । प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।। ७.५८.
राम असं बोलल्यावर, पराक्रमी शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण, तेजाने प्रज्वलित असलेल्या महात्म्याला उत्तर देऊ लागला.
महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् । निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह ।। ७.५८.
राजांनोत्कृष्ट, प्राचीन विदेह देशातील एक अद्भुत आणि आश्चर्यकारक गोष्ट वसिष्ठ आणि निमी यांच्या संदर्भात घडली आहे.
निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः । न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ।। ७.५८.
निमी हा एक शूर क्षत्रिय होता आणि विशेषतः दीक्षित होता; पण त्याने महात्मा वसिष्ठ यांच्याबद्दल संयम दाखवला नाही.
एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। ७.५८.
त्याने असे सांगितल्यावर, तो तेजस्वी आणि श्रेष्ठ क्षत्रिय लक्ष्मणाशी बोलला, जो सर्व शास्त्रात निपुण होता.
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् । न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ।। ७.५८.
सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाने आपल्या तेजस्वी भावाला म्हटले, 'वीरा, सर्व पुरुषांमध्ये सर्वत्र संयम दिसून येत नाही.'
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना । सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ।। ७.५८.
सौमित्रा, ययातिने आपल्या सद्गुणाच्या आधाराने असह्य रागावर विजय मिळवला; हे लक्षपूर्वक समजून घे.
नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः । तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। ७.५८.
नहुषाचा पुत्र, पौऱव वंश वाढवणारा राजा ययाति, हे सौम्य, त्याच्या दोन पत्नी होत्या, ज्या पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय होत्या.
एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता । शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ।। ७.५८.
त्यातील एक, नहुष या राजर्षीने सन्मानित केलेली, वृषपर्वा या दैत्याची कन्या शarmiष्ठा होती.
अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ । न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ।। ७.५८.
दुसरी पत्नी उशनसाची होती, हे पुरुषश्रेष्ठ; पण ती राजाला प्रिय नव्हती—ती म्हणजे सुंदर बांध्याची देवयानी.
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ । शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ।। ७.५८.
त्या दोघींना दोन सुंदर आणि स्थिरचित्त पुत्र झाले; शarmiष्ठेने पूरूला, तर देवयानीने यदुला जन्म दिला.
पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च । ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ।। ७.५८.
पूरू हा राजाला गुणांनी आणि त्याच्या आईच्या वर्तनामुळे प्रिय होता; त्यामुळे दुःखाने व्याकुळ झालेल्या यदुने आपल्या आईला असे सांगितले.
भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः । सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ।। ७.५८.
तू भृगु वंशात जन्मलेली, देवस्वरूप आणि निष्कलंक कर्म असणाऱ्या; तरीही तू मनातील दुःख आणि सहन न होणारा अपमान सहन करतेस.
आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् । राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ।। ७.५८.
हे देवी, आपण दोघांनी मिळून अग्नीत प्रवेश करू या; आणि राजा दैत्यकन्येसोबत अनेक रात्र आनंदात घालवो.
यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि । क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः ।। ७.५८.
किंवा, जर तुला हे सहन करता येत असेल तर मला परवानगी दे; तू क्षमा कर, पण मी क्षमा करणार नाही—मी नक्कीच प्राण सोडीन.
पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ।। ७.५८.
आपल्या पुत्राने अत्यंत दुःखाने आणि रडत केलेले बोल ऐकून, देवयानी रागाने भरली आणि तिने आपल्या वडिलांना आठवले.
इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा । आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा ।। ७.५८.
आपल्या मुलीच्या संकेताचा अर्थ ओळखून, भृगु वंशीय त्वरित त्या ठिकाणी आला जिथे देवयानी होती.
दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् । पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ।। ७.५८.
तिला नैसर्गिक स्थितीत नसलेली, आनंदहीन आणि शुद्धी हरपलेली पाहून, वडिलांनी तिला विचारले, 'हे काय घडले?'
पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५८.
तेजस्वी भृगु वारंवार विचारत असताना, रागाने भरलेल्या देवयानीने आपल्या वडिलांना उत्तर दिले.
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम । भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ।। ७.५८.
मुनीश्रेष्ठा, मी अग्नी, तीक्ष्ण विष किंवा पाणी पिऊन प्राण देईन; पण जगू शकत नाही.
न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् । वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ।। ७.५८.
तू मला दु:खी आणि उपेक्षित असतानाही तिरस्कार करत नाहीस; पण एखाद्या झाडाचा अपमान केला, तर झाडावर जगणाऱ्यांचे जीवन संपते, हे ब्राह्मण.
अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव । मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते ।। ७.५८.
राजर्षीने मला तुच्छ लेखून, अपमान करून, माझी किंमतच केली नाही, हे भृगुवंशीय.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः । व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ।। ७.५८.
तिचे हे बोल ऐकून, भृगुने संतापाने भरून, नहुषाच्या पुत्राला बोलायला सुरुवात केली.
यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् । जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ।। ७.५८.
नहुषपुत्रा, वाईट मनाच्या माणसा, तू माझा तिरस्कार केलास म्हणून, तुला फार मोठ्या वृद्धापकाळाने ग्रासले जाईल आणि तुझे शरीर अशक्त होईल.