पूर्वं समभवत्तत्र ह्यगस्त्यो भगवानृषिः । नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत् ।। ७.५७.
पूर्वी तिथे पूज्य अगस्त्य ऋषी प्रकट झाले आणि 'मी तुझा मुलगा नाही' असं सांगून मित्राजवळून निघून गेले.
तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वस्याः पूर्वमाहितम् । तस्मिन्समभवत्कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम् ।। ७.५७.
मित्र आणि उर्वशीचं तेज आधी तिथे ठेवण्यात आलं होतं; त्या कुंभात वरुणाचं तेजही होतं.
कस्यचित्त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः । वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम् ।। ७.५७.
काही काळानंतर, मित्र आणि वरुण यांच्या संयोगातून, वसिष्ठांचं तेज लाभलेला, इक्ष्वाकूंचं दैवत जन्माला आलं.
तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम् । वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य भवाय नः ।। ७.५७.
महातेजस्वी, दोषरहित इक्ष्वाकू जन्मताच आपल्या वंशाच्या कल्याणासाठी पुजाऱ्याची निवड केली.
एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथा ऽभवत् ।। ७.५७.
हे सौम्य, अशा रीतीने पूर्वीच्या देहातून महान वसिष्ठांचा जन्म कसा झाला ते मी सांगितलं; आता निमीबद्दल ऐक.
दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते । तं च ते योजयामासुर्यागदीक्षां मनीषिणः ।। ७.५७.
राजा विदेहाला पाहून सर्व ऋषींनी एकत्र येऊन, जसा शहाणे लोक करतात तशी, त्याला यज्ञदीक्षा दिली.
तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः । गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः ।। ७.५७.
त्या राजाच्या देहाची काळजी ब्राह्मणश्रेष्ठ, नगरातील लोक आणि सेवकांनी सुवासिक द्रव्ये, फुले आणि वस्त्रांनी घेतली.
ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् । आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टो ऽस्मि तव पार्थिव ।। ७.५७.
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, भृगु म्हणाले, 'राजा, मी तुझं मन परत आणीन, कारण मी तुझ्यावर खूश आहे.'
सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तथाब्रुवन् । वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम् ।। ७.५७.
सर्व देवता आनंदित होऊन निमीला म्हणाले, 'राजर्षी, वर माग, तुझं मन कुठे स्थिर व्हावं असं वाटतं?'
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः ।। ७.५७.
सर्व देवांनी असं विचारल्यावर निमी म्हणाला, 'सर्वश्रेष्ठ देवांनो, मी सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांत वास करावा.'
बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदा ऽब्रुवन् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि ।। ७.५७.
'तसं होवो,' असं देवांनी निमीला सांगितलं; 'तू सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांत वाऱ्यासारखा संचार करशील.'
त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते । वायुभूतेन चरता विश्रमार्थं मुहुर्मुहुः ।। ७.५७.
राजन, तुझ्यासाठी डोळे वारंवार मिटतील, कारण वाऱ्यासारखा तू विश्रांतीसाठी तिथे संचार करशील.
एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम् । ऋषयो ऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन् ।। ७.५७.
असं सांगून सर्व देव जसे आले तसे परत गेले; आणि महात्मा ऋषींनी निमीचा देह एकत्र केला.
अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा ।। ७.५७.
तिथे अरणी ठेवून, त्यांनी जोराने मंथन केलं; मंत्र आणि होम करून, त्या महात्म्यांनी निमीसाठी पुत्रप्राप्तीसाठी हे केलं.
अरण्यां मथ्यामानायां प्रादुर्भूतो महातपाः । मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनको ऽभवत् । यस्माद्विदेहात्सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः ।। ७.५७.
अरणी मंथन करताना, महातपस्वी प्रकट झाला; मंथनामुळे त्याला मिथिला असं नाव पडलं, आणि जन्मामुळे जनक झाला; विदेहापासून जन्मल्यामुळे त्याला वैदेह असंही म्हणतात.
एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वको ऽभवत् । मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलो ऽभवत् ।। ७.५७.
अशा प्रकारे जनक हा विदेह राजांचा पूर्वज झाला; आणि महातेजस्वी मिथिला यामुळे मैथिल वंश निर्माण झाला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः
या प्रकारे वाळ्मीकी ऋषींनी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील सत्तावन्नावा सर्ग संपला.
एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा । प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।। ७.५८.
राम असं बोलल्यावर, पराक्रमी शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण, तेजाने प्रज्वलित असलेल्या महात्म्याला उत्तर देऊ लागला.
महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् । निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह ।। ७.५८.
राजांनोत्कृष्ट, प्राचीन विदेह देशातील एक अद्भुत आणि आश्चर्यकारक गोष्ट वसिष्ठ आणि निमी यांच्या संदर्भात घडली आहे.
निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः । न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ।। ७.५८.
निमी हा एक शूर क्षत्रिय होता आणि विशेषतः दीक्षित होता; पण त्याने महात्मा वसिष्ठ यांच्याबद्दल संयम दाखवला नाही.
एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। ७.५८.
त्याने असे सांगितल्यावर, तो तेजस्वी आणि श्रेष्ठ क्षत्रिय लक्ष्मणाशी बोलला, जो सर्व शास्त्रात निपुण होता.
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् । न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ।। ७.५८.
सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाने आपल्या तेजस्वी भावाला म्हटले, 'वीरा, सर्व पुरुषांमध्ये सर्वत्र संयम दिसून येत नाही.'
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना । सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ।। ७.५८.
सौमित्रा, ययातिने आपल्या सद्गुणाच्या आधाराने असह्य रागावर विजय मिळवला; हे लक्षपूर्वक समजून घे.
नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः । तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। ७.५८.
नहुषाचा पुत्र, पौऱव वंश वाढवणारा राजा ययाति, हे सौम्य, त्याच्या दोन पत्नी होत्या, ज्या पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय होत्या.
एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता । शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ।। ७.५८.
त्यातील एक, नहुष या राजर्षीने सन्मानित केलेली, वृषपर्वा या दैत्याची कन्या शarmiष्ठा होती.
अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ । न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ।। ७.५८.
दुसरी पत्नी उशनसाची होती, हे पुरुषश्रेष्ठ; पण ती राजाला प्रिय नव्हती—ती म्हणजे सुंदर बांध्याची देवयानी.
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ । शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ।। ७.५८.
त्या दोघींना दोन सुंदर आणि स्थिरचित्त पुत्र झाले; शarmiष्ठेने पूरूला, तर देवयानीने यदुला जन्म दिला.
पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च । ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ।। ७.५८.
पूरू हा राजाला गुणांनी आणि त्याच्या आईच्या वर्तनामुळे प्रिय होता; त्यामुळे दुःखाने व्याकुळ झालेल्या यदुने आपल्या आईला असे सांगितले.
भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः । सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ।। ७.५८.
तू भृगु वंशात जन्मलेली, देवस्वरूप आणि निष्कलंक कर्म असणाऱ्या; तरीही तू मनातील दुःख आणि सहन न होणारा अपमान सहन करतेस.
आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् । राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ।। ७.५८.
हे देवी, आपण दोघांनी मिळून अग्नीत प्रवेश करू या; आणि राजा दैत्यकन्येसोबत अनेक रात्र आनंदात घालवो.