स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम् ।। ७.५६.
कमळासारखी डोळे आणि पूर्ण चंद्रासारखं मुख असलेल्या त्या अप्सरा उर्वशीला वरुणाने सहवासासाठी मागितलं.
प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता । मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर ।। ७.५६.
त्यावर उर्वशी हात जोडून वरुणाला म्हणाली: 'देवताधिपती, मला पूर्वीच मित्राने प्रत्यक्ष निवडलं आहे.'
वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः । इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भे ऽस्मिन्देवनिर्मिते ।। ७.५६.
कामदेवाच्या बाणांनी त्रस्त झालेल्या वरुणाने असे सांगितले, "हे तेज मी या देवांनी बनवलेल्या घड्यात सोडतो."
एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि । कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम् ।। ७.५६.
सुंदर कंबरेच्या आणि उजळ वर्णाच्या स्त्री, जर तुला संग नको असेल तर मी हे तेज तुझ्यात सोडून माझी इच्छा पूर्ण करीन."
तस्य तल्लोकपालस्य वरुणस्य सुभाषितम् । उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५६.
लोकपाल वरुणाची ही योग्य आणि मधुर वाणी ऐकून उर्वशी फार आनंदली आणि तिने असे उत्तर दिले.
काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम् । भावश्चाप्यधिकस्तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो ।। ७.५६.
"जसे तुला हवे तसेच होवो; माझे मन तुझ्यावर आहे आणि माझा जास्त जिव्हाळा तुझ्यावर आहे, पण माझे शरीर मात्र मित्राचे आहे, हे प्रभो."
उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम् । ज्वलदग्निशिखाप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे ह्यपासृजत् ।। ७.५६.
उर्वशीने असे म्हणताच, वरुणाने अग्नीच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी आणि अद्भुत वीर्य त्या घड्यात सोडले.
उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता । तां तु मित्रः सुसङ्क्रम्य उर्वशीमिदमब्रवीत् ।। ७.५६.
तेथे उर्वशी निघून गेली आणि जिथे देव होते तिथे मित्राने तिच्याजवळ येऊन उर्वशीला असे म्हटले.
मया निमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता । पतिमन्यं वृतवती तस्मात्त्वं दुष्टचारिणी ।। ७.५६.
"मी तुला आधी बोलावले होते, तरीही तू मला सोडून दुसरा पती निवडला, म्हणून तू वाईट वागणारी आहेस."
अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । मनुष्यलोकमास्थाय कञ्चित्कालं निवत्स्यसि ।। ७.५६.
"या चुकीमुळे आणि माझ्या रागामुळे तू काही काळ माणसांच्या जगात राहशील."
बुधस्य पुत्रो राजर्षिः काशीराजः पुरूरवाः । तमद्य गच्छ दुर्बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति ।। ७.५६.
"अता, अज्ञानी स्त्री, तू बुधाचा मुलगा आणि काशीचा राजा असलेल्या पुरूरवाकडे जा; तोच तुझा पती होईल."
ततः सा शापदोषेण पुरूरवसमभ्यगात् । प्रतियाते पुरूरवं बुधस्यात्मजमौरसम् ।। ७.५६.
मग त्या शापाच्या प्रभावामुळे उर्वशीने परत आलेल्या बुधपुत्र पुरूरवाकडे जाऊन त्याला भेटले.
तस्य जज्ञे ततः श्रीमानायुः पुत्रो महाबलः । नहुषो यस्य पुत्रस्तु बभूवेन्द्रसमद्युतिः ।। ७.५६.
त्यांच्याकडून तेजस्वी आणि बलवान असा आयू नावाचा मुलगा जन्माला आला, आणि त्याचा मुलगा नहुष, जो इंद्रासारखा तेजस्वी होता.
वज्रमुत्सृज्य वृत्राय भ्रान्ते ऽथ त्रिदिवेश्वरे । शतं वर्षसहस्राणि येनेन्द्रत्वं प्रशासितम् ।। ७.५६.
वज्राने वृत्राचा नाश केल्यावर, स्वर्गातील देवांचा अधिपती गोंधळला; त्या कृतीमुळे त्याने शंभर हजार वर्षे इंद्रपद भोगले.
सा तेन शापेन जगाम भूमिं तदोर्वशी चारुदती सुनेत्रा । बहूनि वर्षाण्यवसच्च सुभ्रूः शापक्षयादिन्द्रसदो ययौ च ।। ७.५६.
त्या शापामुळे उर्वशी पृथ्वीवर आली; सुंदर दातांची आणि मोहक नेत्रांची ती उर्वशी, अनेक वर्षे तेथे राहिली आणि शाप संपल्यावर सुंदर भुवया असलेली ती पुन्हा इंद्राच्या लोकात गेली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील छप्पन्नावा सर्ग संपला.
तां श्रुत्वा दिव्यसङ्काशां कथामद्भुतदर्शनाम् । लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५७.
ती दिव्य आणि अद्भुत कथा ऐकून लक्ष्मण अत्यंत आनंदला आणि त्याने राघवाला असे विचारले.
निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ । पुनर्देहेन संयोगं जग्मुर्देवसम्मतौ ।। ७.५७.
काकुत्स्थकुळातील राजा, त्या दोन ब्राह्मण आणि राजाने आपली शरीरे सोडली होती, मग देवांच्या कृपेने त्यांना पुन्हा शरीर कसे मिळाले?
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः । तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः ।। ७.५७.
त्याचे हे शब्द ऐकून, सत्य आणि पराक्रमात अढळ असलेल्या रामाने वसिष्ठ महर्षीची कथा सांगायला सुरुवात केली.
यस्तु कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः । तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ ।। ७.५७.
रघुकुळातील श्रेष्ठा, त्या महान तेजाने भरलेल्या घड्यातून दोन तेजस्वी आणि श्रेष्ठ ऋषी उत्पन्न झाले.
पूर्वं समभवत्तत्र ह्यगस्त्यो भगवानृषिः । नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत् ।। ७.५७.
पूर्वी तिथे पूज्य अगस्त्य ऋषी प्रकट झाले आणि 'मी तुझा मुलगा नाही' असं सांगून मित्राजवळून निघून गेले.
तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वस्याः पूर्वमाहितम् । तस्मिन्समभवत्कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम् ।। ७.५७.
मित्र आणि उर्वशीचं तेज आधी तिथे ठेवण्यात आलं होतं; त्या कुंभात वरुणाचं तेजही होतं.
कस्यचित्त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः । वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम् ।। ७.५७.
काही काळानंतर, मित्र आणि वरुण यांच्या संयोगातून, वसिष्ठांचं तेज लाभलेला, इक्ष्वाकूंचं दैवत जन्माला आलं.
तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम् । वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य भवाय नः ।। ७.५७.
महातेजस्वी, दोषरहित इक्ष्वाकू जन्मताच आपल्या वंशाच्या कल्याणासाठी पुजाऱ्याची निवड केली.
एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथा ऽभवत् ।। ७.५७.
हे सौम्य, अशा रीतीने पूर्वीच्या देहातून महान वसिष्ठांचा जन्म कसा झाला ते मी सांगितलं; आता निमीबद्दल ऐक.
दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते । तं च ते योजयामासुर्यागदीक्षां मनीषिणः ।। ७.५७.
राजा विदेहाला पाहून सर्व ऋषींनी एकत्र येऊन, जसा शहाणे लोक करतात तशी, त्याला यज्ञदीक्षा दिली.
तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः । गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः ।। ७.५७.
त्या राजाच्या देहाची काळजी ब्राह्मणश्रेष्ठ, नगरातील लोक आणि सेवकांनी सुवासिक द्रव्ये, फुले आणि वस्त्रांनी घेतली.
ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् । आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टो ऽस्मि तव पार्थिव ।। ७.५७.
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, भृगु म्हणाले, 'राजा, मी तुझं मन परत आणीन, कारण मी तुझ्यावर खूश आहे.'
सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तथाब्रुवन् । वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम् ।। ७.५७.
सर्व देवता आनंदित होऊन निमीला म्हणाले, 'राजर्षी, वर माग, तुझं मन कुठे स्थिर व्हावं असं वाटतं?'
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः ।। ७.५७.
सर्व देवांनी असं विचारल्यावर निमी म्हणाला, 'सर्वश्रेष्ठ देवांनो, मी सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांत वास करावा.'